پشت پرده کندی این روزهای اینترنت؛ فیلترینگی پنهان در جریان است؟

نگار علی- آخرین داده‌های دریافتی از رادار کلودفلر (Cloudflare Radar) در بازه زمانی ۸ تا ۱۵ جولای (یک هفته گذشته) تصویر آماری دقیقی از رفتار کاربران، امنیت پروتکل‌ها و معماری شبکه اینترنت در کشور ارائه می‌دهد؛ براساس نمودارهای رادار کلودفلر زیرساخت‌های ارتباطی کشور همچنان در چنبره آدرس‌های سنتی IPv۴ گرفتار است. با این حال، ثبت یک جهش غیرمنتظره و هرچند کوچک در فعال‌سازی ترافیک IPv۶ از تاریخ ۱۲ جولای، می‌تواند سیگنالی از آغاز یک دوره گذار زیرساختی و آزمایشی توسط اپراتورهای بزرگ داخلی باشد.

یکی از اساسی‌ترین شاخص‌های ارزیابی توسعه‌یافتگی شبکه یک کشور، میزان پذیرش و مهاجرت به نسخه ششم پروتکل اینترنت (IPv۶) است. 

• انحصار تاریخی و مطلق IPv۴: حدود ۹۸.۷٪ از کل درخواست‌های HTTP مبادله‌شده در شبکه کشور، همچنان بر بستر پروتکل قدیمی IPv۴ هدایت می‌شوند. این حجم از وابستگی نشان‌دهنده چالش‌های عمیق اپراتورها در تامین آدرس‌های IP و عدم پیاده‌سازی همه‌گیر آدرس‌دهی نوین در لایه دسترسی کاربران نهایی است.

• سهم ناچیز اما حیاتی IPv۶: پروتکل IPv۶ در حال حاضر سهمی معادل تنها ۱.۳٪ از کل ترافیک شبکه را به خود اختصاص داده است که فاصله‌ای جدی با میانگین‌های جهانی دارد.

بررسی نمودار توزیع ترافیک در طول هفته منتهی به ۱۵ جولای، از یک نقطه عطف فنی پرده برمی‌دارد. تا پیش از روز ۱۲ جولای، سهم ترافیک IPv۶ در شبکه ایران تقریباً صفر مطلق بود. با این حال، از تاریخ ۱۲ جولای، نمودار کلودفلر شاهد ثبت نوار باریک اما مستمری از ترافیک IPv۶ است. این رفتار نموداری به وضوح نشان‌دهنده یک مداخله فنی مشخص از جمله باز شدن آزمایشی مسیرهای IPv۶ یا پیکربندی جدید تجهیزات شبکه توسط یک یا چند اپراتور بزرگ موبایل یا ثابت در کشور است.

اینترنت کشور در لایه امنیت تبادل داده 

این نمودار توزیع درخواست‌های وب را بر اساس نسخه‌های مختلف پروتکل HTTP (شامل HTTP/۱.x ،HTTP/۲ و HTTP/۳) در بازه زمانی ۸ تا ۱۵ جولای نشان می‌دهد. این داده‌ها از نظر وضعیت مدرن بودن زیرساخت‌ها و شبکه در این منطقه، نکات بسیار مهمی را آشکار می‌کنند:

بیش از ۸۷.۷٪ ترافیک روی پروتکل HTTP/۲ (رنگ آبی روشن) جابه‌جا می‌شود. این یعنی بخش عمده‌ای از وب‌سایت‌ها و سرورهایی که کاربران در کشور به آن‌ها متصل می‌شوند، به فناوری‌های مالتی‌پلکسینگ (Multiplexing) مجهزند که اجازه می‌دهد چندین درخواست هم‌زمان روی یک اتصال ارسال شوند و سرعت لود صفحات بهبود یابد. روند این ترافیک در طول هفته کاملاً پایدار و بدون نوسان شدید بوده است.

حدود ۱۲.۲٪ از ترافیک (رنگ سرمه‌ای در پایین نمودار) همچنان از نسخه‌های قدیمی و سنتی HTTP/۱.x استفاده می‌کند. این ترافیک معمولاً مربوط به ابزارهای قدیمی، بات‌ها، درخواست‌های API ساده، یا سرورهای داخلی و وب‌سایت‌های دولتی/سازمانی است که هنوز زیرساخت خود را به نسخه‌های جدیدتر ارتقا نداده‌اند. نوسان‌های موجی‌شکل کوچک در این بخش نشان‌دهنده تغییر رفتار کاربران بین ساعات شب و روز است.

عجیب‌ترین و کلیدی‌ترین نکته این نمودار، سهم کمتر از ۰.۱ درصدی HTTP/۳ (رنگ نارنجی) است؛ به طوری که اثر آن در بالای نمودار به سختی و در حد یک خط مویی دیده می‌شود. پروتکل HTTP/۳ مدرن‌ترین نسخه این پروتکل است که بر پایه QUIC و پروتکل UDP کار می‌کند و سرعت فوق‌العاده بالایی دارد.

این سهم نزدیک به صفر یک دلیل فنی واضح دارد: مسدود بودن یا اختلال شدید روی پروتکل UDP در شبکه اینترنت کشور (فیلترینگ یا محدودیت‌های زیرساختی بر روی پورت‌های UDP). وقتی مرورگر نتواند اتصال HTTP/۳ را برقرار کند، به ناچار به پروتکل قدیمی‌تر یعنی HTTP/۲ پس‌روی می‌کند.

انحصار مطلق کروم در بازار مرورگرها

تحلیل User Agents نشان‌دهنده یک الگوی رفتاری به شدت یکپارچه و فاقد تنوع در انتخاب مرورگر توسط کاربران ایرانی است:

• پادشاهی کروم با سهم ۹۶ درصدی: مرورگر گوگل کروم عملاً تمام ترافیک وب کشور را در انحصار خود دارد. این چیدمان آماری معلول دو عامل ساختاری است: نخست، سهم بسیار بالای گوشی‌های هوشمند تحت سیستم‌عامل اندروید در بازار ایران که کروم را به صورت پیش‌فرض در اختیار دارند؛ دوم، تسلط ویندوز بر بخش دسکتاپ و استفاده وسیع کاربران از این مرورگر به عنوان ابزار اول وب‌گردی.

• سهم به شدت حاشیه‌ای سافاری و فایرفاکس (هرکدام ۱.۲٪): سهم ناچیز سافاری تاییدکننده جامعه آماری کوچک کاربران سیستم‌عامل‌های iOS و macOS در ایران است. فایرفاکس نیز علیرغم پیشینه تاریخی خود، در بازار ایران به یک مرورگر حاشیه‌ای برای کاربران خاص تبدیل شده است.

در آخر باید گفت گزارش ترافیکی کشور در میانه جولای ۲۰۲۶، در لایه زیرساخت ارتباطی، تاخیر عمیقی در گذار به IPv۶ را نشان می‌دهد. رصد ترافیک در ماه‌های آینده مشخص خواهد کرد که آیا این جهش کوچک ۱.۳ درصدی مقدمه‌ای بر مهاجرت ملی و گسترده به نسل جدید آدرس‌های اینترنتی است یا صرفاً یک مانور فنی و محدود باقی خواهد ماند.

۲۲۷۲۲۷