هنر خاتمکاری شیراز؛ میراثی ماندگار در بازاری فراموششده
شیراز- خاتمکاری شیراز با پیشینهای دیرینه و ردپایی ماندگار در آثار مذهبی و عتبات عالیات، امروز با چالش مهمی به نام نبود بازار پایدار برای عرضه آثار هنرمندان روبهروست.
خبرگزاری مهر، گروه استانها- بهنام بهتری نژاد: شیراز را بسیاری با شعر و ادب، باغهای تاریخی و عطر بهارنارنج میشناسند، اما این شهر در میان هنرهای سنتی ایران نیز میراثی ارزشمند دارد؛ میراثی که قرنها بخشی از هویت فرهنگی فارس را شکل داده است.
در میان این هنرها، خاتمکاری جایگاهی ویژه دارد؛ هنری ظریف و پرزحمت که از کنار هم قرار گرفتن قطعات ریز چوب، استخوان و فلز، نقوشی چشمنواز خلق میکند و حاصل ساعتها صبر و دقت دست هنرمند است.
خاتمکاری در شیراز تنها به ساخت جعبه، رحل قرآن، قاب و دیگر آثار تزئینی محدود نمانده و در دورههای مختلف، هنر دست استادکاران این شهر در آثار مذهبی و پروژههای مرتبط با عتبات عالیات نیز جلوه کرده است.
صندوقها و آثار خاتم منسوب به هنرمندان شیرازی در حرمهای ائمه(ع)، بخشی از سابقهای هستند که نشان میدهند این هنر چگونه از کارگاههای سنتی شیراز تا اماکن مقدس امتداد یافته است.
اما در سوی دیگر این تصویر، واقعیتی متفاوت قرار دارد؛ هنری با چنین پیشینهای امروز برای ادامه حیات خود با مسئله بازار فروش دستوپنجه نرم میکند.
استادکاران خاتم از یک سو نگران کاهش تقاضا و نبود بازار ثابت برای عرضه محصولات هستند و از سوی دیگر تلاش میکنند این هنر را به نسل جوان منتقل کنند؛ نسلی که بدون چشمانداز روشن اقتصادی، انگیزه چندانی برای ورود و ماندن در این حرفه نخواهد داشت.
مسئله تنها فروش چند جعبه و قاب خاتم نیست؛ سخن از میراثی است که اگر بازار و حمایت لازم برای آن فراهم نشود، ممکن است فاصله میان نسلهای جدید و این هنر اصیل بیشتر شود.
امروز خاتمکاران شیراز بیش از هر چیز به بازاری نیاز دارند که هنرشان را از کارگاه بیرون بیاورند و در معرض دید مردم و گردشگران قرار دهند؛ مطالبهای که در کنار آموزش نسل جدید، به یکی از دغدغههای اصلی فعالان این هنر تبدیل شده است.
بازار خاتم شیراز قربانی افت کیفیت و ضعف تبلیغات
مجید سلیمی معاون صنایعدستی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی فارس در گفتگو با خبرنگار مهر، مهمترین چالش بازار خاتم شیراز را تنها نبود مشتری و بازار ندانست و اظهار کرد: خاتم شیراز در دو دهه گذشته بازار بسیار خوبی در سطح ملی و بینالمللی داشته، اما تغییر رویکرد بخشی از تولیدکنندگان به سمت تولید محصولات تجاری، به کیفیت این هنر آسیب زده است.
وی افزود: زمانی خاتم بهعنوان یک محصول سرمایهای خریداری میشد؛ چراکه محصولی باکیفیت و بادوام بود و خریدار میتوانست پس از چند سال آن را با قیمت بالاتری در بازار عرضه کند، اما کاهش کیفیت و دوام برخی محصولات، این اعتماد را در بازارهای بینالمللی تحت تأثیر قرار داده است.
سلیمی ادامه داد: وقتی لایههای خاتم پس از مدتی از روی جعبه یا محصول جدا میشود، طبیعی است که مشتری نسبت به کیفیت آن دچار تردید شود و همین مسئله به اعتبار هنر خاتم در بازار لطمه میزند.
خاتم شیراز؛ میراثی که درست معرفی نشده است
معاون صنایعدستی فارس یکی دیگر از چالشهای این هنر را ضعف در تبلیغات و معرفی دانست و گفت: کاری که طی این سالها به اندازه کافی انجام ندادهایم، معرفی و تبلیغ درست خاتم شیراز است.
سلیمی تأکید کرد: در رسانهها، صداوسیما و نمایشگاهها باید خاتم شیراز، تفاوتهای آن با سایر محصولات و ویژگیهای تولیدکنندگان شاخص آن معرفی شود تا مخاطب بداند خاتم درجه یک چه تفاوتی با محصولات درجه دو و سه دارد.
وی با اشاره به ثبت نشان جغرافیایی بینالمللی خاتم شیراز گفت: خاتم شیراز دارای نشان جغرافیایی بینالمللی است و باید از این ظرفیت برای معرفی هویت و تمایز این هنر در بازارهای داخلی و خارجی استفاده کنیم.
سلیمی با تأکید بر اینکه مسئله کیفیت مختص یک شهر نیست، افزود: در اصفهان نیز استادکاران بسیار خوبی فعالیت میکنند و نمیتوان همه تولیدات این شهر را تجاری و کمکیفیت دانست، اما اتفاقی که طی سالهای اخیر در بازار خاتم رخ داده، هرچند موجب افزایش تعداد تولیدکنندگان و عرضه محصولات شده، در مجموع به خاتم شیراز آسیب زده است.
وی خاطرنشان کرد: افزایش تولید و عرضه برای بخشی از جامعه تولیدکنندگان اتفاق مثبتی بوده، اما خاتم شیراز از این روند آسیب دیده و امروز باید با معرفی درست، حفظ استانداردها و تمایزگذاری میان محصولات، جایگاه واقعی این هنر را در بازار بازسازی کرد.
خاتم شیراز نیازمند تمایزگذاری در بازار است
معاون صنایعدستی فارس با تأکید بر اینکه مشکل امروز خاتم تنها به تولید محدود نمیشود، گفت: یکی از مسائل مهم این است که مخاطب تفاوت میان خاتم اصیل و محصولات تجاری را نمیشناسد و نمیداند محصول خریداریشده در کجا و با چه استانداردی تولید شده است.
وی تصریح کرد: خاتم شیراز و تولیدات باکیفیت خاتمکاران شیرازی همچنان مشتریان خاص خود را دارند و نمونههای ارزشمندی نیز در حال تولید است، اما این محصولات معمولاً به شکل نیمهانبوه تولید نمیشوند و مخاطبان خاص خود را دارند.
سلیمی با اشاره به فعالیت خاتمکاران شیرازی در پروژههای مهم گفت: در حال حاضر دو پروژه بزرگ توسط خاتمکاران شیرازی در نجف و مشهد در حال اجراست و برخی استادکاران شیرازی نیز سفارشهای خاص و ارزشمندی در حوزه خاتم دارند.
وی افزود: تولیدکنندگان حرفهای خاتم شیراز همچنان استانداردهای این هنر را رعایت میکنند و از روشها و مواد نامناسب برای تولید محصولات باکیفیت استفاده نمیکنند؛ بنابراین همچنان میتوان محصولات ناب و درجهیک خاتم شیراز را در بازار مشاهده کرد.
خاتم شیراز؛ هنری با اصالت و شیوهای متفاوت در ساخت
جلال غلامی، استاد خاتمکار شیرازی در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به پیشینه خاتمکاری در شیراز گفت: تاریخچه دقیق این هنر بهطور مشخص روشن نیست، اما در مسجد جامع عتیق شیراز منبری وجود داشته که بیش از هزار و ۱۰۰ سال قدمت دارد و گفته میشود از آثار استاد محمد جمعه شیرازی بوده است.
وی درباره مواد اولیه مورد استفاده در خاتمکاری سنتی شیراز گفت: در گذشته برای ساخت خاتم از استخوان شتر به رنگ سفید، چوب آبنوس به رنگ مشکی، چوب فوفل به رنگ قهوهای تیره، چوب عناب به رنگ قهوهای روشن و سیم برنج استفاده میشد.
غلامی افزود: برای ایجاد رنگ سبز نیز استخوان را به مدت حدود ۶ ماه در سرکه و براده مس قرار میدادند تا رنگ سبز مورد نظر را به خود بگیرد.
این استاد خاتمکار ادامه داد: در خاتمکاری سنتی شیراز، تمام مصالح با دقت زیادی سابیده میشد تا ضلعهای مثلثیشکل کاملاً منظم باشند و این مثلثها در کنار یکدیگر قرار میگرفتند تا در نهایت گل خاتم شکل بگیرد.
وی با بیان اینکه یکی از ویژگیهای خاتم سنتی شیراز استفاده از آستر چوبی در پشت خاتم بوده است، گفت: در گذشته پشت خاتم را با چوب سپیدار میپوشاندند تا هنگام چسباندن خاتم روی میز، قاب، جعبه یا دیگر قطعات، اتصال چوب به چوب انجام شود.
غلامی اضافه کرد: این روش موجب افزایش استحکام و طول عمر خاتم میشود؛ بهگونهای که اگر یک اثر در شرایط معمول حدود ۱۰۰ سال دوام داشته باشد، استفاده از این شیوه میتواند عمر آن را به حدود ۱۵۰ سال افزایش دهد.
خاتم شهرهای مختلف؛ یک هنر با سبکهای متفاوت
این استاد خاتمکار با تأکید بر اینکه خاتمکاری در شهرهای مختلف ایران نیز انجام میشود، گفت: در شهرهای دیگر نیز آثار خاتم بسیار خوب و باکیفیتی تولید میشود، اما سبک خاتمکاری آنها با شیراز تفاوت دارد.
وی ادامه داد: نوع خاتم، شیوه ساخت، نوع چسب و حتی شکل ظاهری محصولاتی مانند جعبه، قاب و میز در شهرهای مختلف با یکدیگر متفاوت است و خاتم شیراز ویژگیها و سبک خاص خود را دارد.
صندوقهای مطهر ائمه(ع)؛ جلوهای از هنر خاتم شیراز
محمدحسین غلامی دیگر استاد خاتمکار شیرازی در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به سابقه حضور هنر خاتم شیراز در عتبات عالیات گفت: خاتمکاری شیراز از گذشته در ساخت آثار مورد استفاده در حرمهای مطهر ائمه اطهار(ع) به کار گرفته شده و نمونههای نفیسی از این هنر همچنان در عتبات عالیات وجود دارد.
وی با اشاره به صندوق مطهر امام موسی کاظم(ع) و امام جواد(ع) در کاظمین گفت: این اثر حدود ۵۴۰ سال قدمت دارد و از آثار خاتم شیراز محسوب میشود. در ساخت آن از موادی مانند استخوان شتر، چوب فوفل، چوب عناب و سیم برنج استفاده شده و آیات قرآن نیز در آن به کار رفته است.
غلامی ادامه داد: این اثر بسیار نفیس است و در ساخت آن علاوه بر خاتمکاری، از هنر معرق نیز استفاده شده و نوع چسب بهکاررفته در آن همان چسب حیوانی «سیریشوم» بوده است.
این استاد خاتمکار همچنین به صندوق مطهر امام علی(ع) اشاره کرد و گفت: این اثر حدود ۲۵۰ سال قدمت دارد و از جمله آثار ساختهشده توسط هنرمندان شیرازی است.
وی افزود: در ساخت صندوق مطهر امام علی(ع) نیز از چوب آبنوس، چوب عناب، استخوان شتر و سیم برنج استفاده شده و آیات قرآن بهطور کامل از عاج فیل برش خورده است. زمینه این اثر نیز با چوب آبنوس و به رنگ مشکی ساخته شده است.
غلامی با بیان اینکه این اثر از نظر هنری دارای ویژگیهای متعددی است، عنوان کرد: در این صندوق هنرهای مختلفی همچون جوککاری، خاتمکاری، گرهچینی و نجاری به کار رفته و اثری بسیار نفیس، درجه یک و منحصربهفرد است که تمام مراحل ساخت آن توسط هنرمندان ایرانی و شیرازی انجام شده است.
این استاد خاتمکار درباره مفهوم صندوق مطهر نیز توضیح داد: صندوقی که در گذشته برای قرار گرفتن بر روی قبر مطهر ساخته میشد، در زبان عربی «مزجع» نام دارد و روی قبر قرار میگیرد تا زائران بتوانند از فاصله دور نیز آن را ببینند و ارتباط بصری بیشتری با مزار مطهر داشته باشند.
آموزش خاتم به نسل جدید
غلامی با اشاره به سابقه فعالیت خود در این هنر گفت: از ۱۰ سالگی نزد پدرم، استاد جلال غلامی، خاتمسازی را فرا گرفتم و پدرم نیز این هنر را از استادان قدیمی خانواده آموخته بود.
وی با تأکید بر اصالت خاتمکاری شیراز اظهار کرد: خاتمسازی یک هنر اصیل ایرانی است و ریشهدارترین نمونههای آن در شیراز شکل گرفته و آثار نفیسی از گذشته تا امروز به یادگار مانده است.
این استاد خاتمکار با اشاره به برگزاری دورههای آموزشی خاتمکاری افزود: در این دورهها جوانان بالای ۱۸ سال، مهارتهایی مانند خاتمپیچی و خاتمچسبانی را فرا میگیرند و پس از آموزش میتوانند در آزمونهای سازمان صنایعدستی و فنیوحرفهای شرکت کرده و گواهی مهارت دریافت کنند.
وی ادامه داد: بسیاری از این افراد پس از دریافت گواهی، کارگاههای خانگی راهاندازی میکنند و وارد بازار کار میشوند.
نبود بازار فروش؛ چالش اصلی صنایعدستی شیراز
غلامی هدف از آموزش جوانان را جذب نسل جدید به هنر اصیل خاتم و ایجاد مسیر اشتغال عنوان کرد و گفت: اگر زیرساخت فروش برای محصولات این هنرمندان فراهم شود، جوانان با انگیزه بیشتری وارد این عرصه خواهند شد.
وی مهمترین مشکل رشتههای مختلف صنایعدستی از جمله خاتم، منبت، معرق، پیکرتراشی و گلیم را نبود بازار فروش پایدار دانست و افزود: از استاندار فارس، شهردار شیراز و ادارهکل میراث فرهنگی درخواست داریم برای ایجاد یک بازارچه ثابت صنایعدستی اقدام کنند.
این استاد خاتمکار خاطرنشان کرد: چنین بازارچهای میتواند محل مراجعه مردم و گردشگران باشد و زمینه عرضه و فروش محصولات هنرمندان شیرازی را فراهم کند؛ چراکه بزرگترین آرزوی یک هنرمند، داشتن بازاری برای عرضه و فروش آثارش است.
