النینوی ۲۰۲۶ و یک پرسش ملی؛ خانههای تاریخی برای گرما چه پاسخی دارند؟
اصفهان-رکوردشکنی دما در جهان و بازگشت النینوی قدرتمند، خانههای تاریخی اصفهان را به آزمایشگاهی زنده برای سنجش کارآمدی معماری اقلیمی ایران تبدیل کرده است.
خبرگزاری مهر، گروه استانها – کورش دیباج: تابستان ۲۰۲۶ برای بسیاری از اقلیمشناسان جهان تنها یک فصل گرم دیگر نیست. بازگشت النینوی قدرتمندی که برخی مدلهای اقلیمی آن را یکی از شدیدترین رخدادهای ثبتشده طی یکونیم قرن اخیر توصیف میکنند، همراه با ثبت رکوردهای دمایی در نقاط مختلف جهان، بار دیگر نگاهها را به سمت تابآوری شهرها در برابر گرمایش فزاینده زمین معطوف کرده است. از اروپا و آمریکای شمالی گرفته تا خاورمیانه و شمال آفریقا، بسیاری از شهرها روزهایی را تجربه میکنند که تا چند دهه پیش غیرقابل تصور به نظر میرسید.
در ایران نیز نشانههای این تغییرات به وضوح قابل مشاهده است. افزایش دما، طولانیتر شدن موجهای گرمایی، کاهش منابع آب و افزایش مصرف انرژی برای سرمایش ساختمانها، مجموعهای از چالشهای تازه را پیش روی مدیران شهری، برنامهریزان و متخصصان حوزه ساختمان قرار داده است. در این میان اصفهان به دلیل قرار گرفتن در قلب فلات مرکزی ایران و برخورداری از پیشینهای غنی در معماری اقلیمی، جایگاه ویژهای در این بحث پیدا کرده است.
شهری که قرنها پیش از ورود برق، کولر و سامانههای پیچیده تهویه، توانسته بود برای ساکنان خود آسایش حرارتی فراهم کند، اکنون بار دیگر به موضوع مطالعه کارشناسان تبدیل شده است. خانههای تاریخی اصفهان که روزگاری پاسخگوی شرایط سخت اقلیم گرم و خشک بودند، امروز در برابر پرسشی جدید قرار گرفتهاند؛ آیا دانشی که این بناها بر پایه آن شکل گرفتهاند، همچنان میتواند در برابر گرمایش بیسابقه قرن بیستویکم مقاومت کند یا تغییرات اقلیمی از آستانه طراحی تاریخی این بناها نیز فراتر رفته است؟
این پرسش تنها به میراث فرهنگی محدود نمیشود. پاسخ آن میتواند مسیر آینده معماری، سیاستهای انرژی و حتی الگوی توسعه شهری در بسیاری از شهرهای ایران را تحت تأثیر قرار دهد.
معماری سنتی یک فناوری پیشرفته اقلیمی بود
علی عطریان، معمار و مدرس دانشگاه، در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: یکی از اشتباهات رایج این است که معماری تاریخی را صرفاً یک پدیده زیباییشناختی تلقی کنیم، در حالی که بخش عمدهای از عناصر معماری سنتی ایران در پاسخ به نیازهای اقلیمی شکل گرفتهاند و اساساً عملکردی هستند.
وی افزود: در اصفهان و بسیاری از شهرهای مرکزی ایران، معماران گذشته شناخت بسیار دقیقی از رفتار خورشید، جهت بادها، تغییرات دمای شب و روز و ویژگیهای مصالح بومی داشتند. حاصل این شناخت در قالب خانههایی متجلی شد که بدون وابستگی به انرژی فسیلی قادر بودند شرایط نسبتاً مطلوبی برای زندگی فراهم کنند.
این معمار ادامه داد: وقتی درباره تابستاننشین، زمستاننشین، سرداب یا حیاط مرکزی صحبت میکنیم، در واقع درباره اجزای یک سامانه پیچیده تنظیم دما سخن میگوییم. این عناصر به صورت مستقل عمل نمیکردند بلکه در ارتباط با یکدیگر قرار داشتند و مجموعه آنها محیط زندگی را کنترل میکرد.
عطریان اظهار کرد: یکی از مهمترین ویژگیهای معماری تاریخی ایران، انطباق کامل با اقلیم محل استقرار بنا بود. به همین دلیل نمیتوان نسخه واحدی برای تمام کشور ارائه کرد. معماری یزد با معماری اصفهان تفاوت دارد، همانگونه که معماری مناطق شمالی و جنوبی کشور نیز ویژگیهای خاص خود را دارند.
وی افزود: نکته مهم این است که معماری سنتی هرگز در پی غلبه بر طبیعت نبود بلکه تلاش میکرد با آن همکاری کند. امروز بخش مهمی از ساختمانهای ما در برابر طبیعت موضعی تهاجمی دارند و همین موضوع موجب افزایش مصرف انرژی شده است.
این مدرس دانشگاه ادامه داد: اگرچه نمیتوان انتظار داشت خانههای امروزی دقیقاً مشابه خانههای دوره صفوی ساخته شوند، اما اصول حاکم بر آن معماری همچنان معتبر است. جهتگیری صحیح ساختمان، استفاده از سایهاندازها، بهرهگیری از تهویه طبیعی، افزایش اینرسی حرارتی جدارهها و کاهش وابستگی به انرژی مکانیکی از جمله مواردی است که همچنان قابلیت اجرا دارد.
وی تصریح کرد: بسیاری از کشورهایی که امروز در حوزه ساختمانهای کممصرف پیشرو هستند، در واقع بخشی از همین آموزههای تاریخی را با فناوریهای نوین ترکیب کردهاند. بنابراین بازگشت به معماری اقلیمی به معنای بازگشت به گذشته نیست بلکه به معنای استفاده دوباره از دانشی است که طی دهههای اخیر تا حد زیادی فراموش شده است.
عطریان اظهار کرد: النینوی ۲۰۲۶ و روند فزاینده گرمایش جهانی میتواند زنگ خطری برای بازنگری در شیوه ساختوساز کشور باشد. اگر همچنان ساختمانهایی طراحی کنیم که تنها با مصرف مداوم انرژی قادر به تأمین آسایش باشند، در آینده با چالشهای جدیتری روبهرو خواهیم شد.
معماری اقلیمی هنوز شکست نخورده است
علی ایمانی مقدم مدرس دانشگاه و پژوهشگر حوزه اقلیم در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: باید میان گرمای تاریخی و گرمایش جهانی تفاوت قائل شویم. معماری سنتی ایران برای مقابله با شرایط اقلیمی سخت طراحی شده بود، اما تغییرات اقلیمی امروز در حال جابهجا کردن برخی از مرزهای شناختهشده اقلیم است.
وی افزود: آنچه امروز در بسیاری از نقاط جهان رخ میدهد تنها افزایش چند درجهای دما نیست. ما با افزایش تعداد روزهای بسیار گرم، طولانیتر شدن موجهای گرمایی و کاهش فرصت بازیابی حرارتی در شبها مواجه هستیم. این عوامل فشار مضاعفی بر سکونتگاههای انسانی وارد میکنند.
این پژوهشگر ادامه داد: با وجود این، معماری سنتی ایران همچنان نسبت به بسیاری از ساختمانهای جدید عملکرد بهتری از خود نشان میدهد. مطالعات مختلف نشان دادهاند که بسیاری از خانههای تاریخی در اوج گرما دمای متعادلتری نسبت به ساختمانهای متعارف امروزی دارند.
وی اظهار کرد: مسئله اصلی این است که ما در دهههای گذشته به جای توسعه دانش معماری اقلیمی، آن را کنار گذاشتیم. در حالی که کشورهای پیشرفته در حال سرمایهگذاری گسترده روی ساختمانهای کمانرژی و سازگار با اقلیم هستند، بخش مهمی از ساختوسازهای ما همچنان وابسته به مصرف مداوم انرژی است.
این کارشناس افزود: بازگشت النینوی قدرتمند ۲۰۲۶ یک هشدار جدی برای همه کشورها محسوب میشود. اگر روند فعلی گرمایش جهانی ادامه پیدا کند، بسیاری از شهرهای گرم و خشک جهان ناچار خواهند شد سیاستهای ساختمانی خود را بازنگری کنند.
وی ادامه داد: آینده متعلق به ساختمانهایی است که بتوانند بخش عمده آسایش حرارتی خود را از طریق طراحی مناسب تأمین کنند. تجربه معماری تاریخی ایران در این زمینه یک سرمایه ملی محسوب میشود و نباید صرفاً به عنوان میراث گذشته به آن نگاه کرد.
خانههای تاریخی فقط آثار میراثی نیستند
شهریار ناسخیا مرمتگر و مدرس دانشگاه در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: بسیاری از خانههای تاریخی اصفهان در واقع نمونههای موفق معماری پایدار هستند. این بناها حاصل قرنها تجربه و آزمون و خطا در مواجهه با اقلیم منطقهاند.
وی افزود: افزایش دما میتواند آثار مختلفی بر مصالح تاریخی برجای بگذارد. تغییرات مکرر دمایی، انبساط و انقباض مصالح، افزایش تبخیر رطوبت و فرسایش تدریجی از جمله پیامدهایی است که نیازمند پایش مستمر است.
این متخصص ادامه داد: بخش مهمی از بناهای تاریخی اصفهان بر پایه آجر، گچ، چوب و ملاتهای سنتی شکل گرفتهاند. هر یک از این مصالح رفتار مشخصی در برابر افزایش دما دارند و لازم است برنامههای حفاظتی متناسب با شرایط جدید اقلیمی تدوین شود.
وی اظهار کرد: آنچه اهمیت دارد این است که خانههای تاریخی را صرفاً به عنوان موزه نگاه نکنیم. این بناها حامل دانشی هستند که میتواند به حل بخشی از مشکلات امروز ما کمک کند. بسیاری از راهکارهایی که امروز تحت عنوان معماری پایدار مطرح میشوند، در کالبد این بناها وجود دارند.
این کارشناس افزود: در شرایطی که کشور با بحران انرژی روبهرو است، مطالعه علمی عملکرد حرارتی خانههای تاریخی میتواند اطلاعات ارزشمندی برای طراحی ساختمانهای آینده فراهم کند.
وی ادامه داد: اگر بتوانیم اصول حاکم بر این بناها را به زبان معماری معاصر ترجمه کنیم، امکان طراحی ساختمانهایی فراهم خواهد شد که ضمن برخورداری از فناوریهای جدید، وابستگی بسیار کمتری به مصرف انرژی داشته باشند.
شاید آینده در گذشته پنهان باشد
النینوی ۲۰۲۶ و رکوردهای دمایی ثبتشده در نقاط مختلف جهان، بار دیگر یک حقیقت را آشکار کرده است؛ دوران وفور انرژی ارزان و بیتوجهی به اقلیم رو به پایان است. شهرهای آینده ناچار خواهند بود بیش از هر زمان دیگری با محیط طبیعی خود سازگار شوند.
در چنین شرایطی خانههای تاریخی اصفهان صرفاً یادگارهایی از گذشته نیستند. آنها آزمایشگاههای زندهای هستند که قرنها پیش راهکارهایی برای مقابله با گرما، کمآبی و نوسانات اقلیمی ارائه کردهاند. البته هیچکس پیشنهاد نمیکند که شهرهای امروز عیناً به الگوهای صفوی بازگردند، اما نادیده گرفتن دانشی که در دل این معماری نهفته است نیز خطایی راهبردی خواهد بود.
شاید مهمترین پیام معماری تاریخی اصفهان برای عصر گرمایش جهانی این باشد که آسایش تنها از مسیر مصرف بیشتر انرژی به دست نمیآید. معماران گذشته آموخته بودند چگونه با خورشید، باد، آب و خاک همکاری کنند و از ظرفیتهای طبیعت برای بهبود کیفیت زندگی بهره ببرند.
اکنون که جهان با یکی از جدیترین چالشهای اقلیمی تاریخ معاصر روبهرو شده است، این پرسش بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا میکند؛ آیا میتوان خرد فراموششده معماری اقلیمی ایران را دوباره به متن سیاستهای ساختمانی کشور بازگرداند یا آنکه پیش از رسیدن به پاسخ، گرمایش جهانی فرصت تصمیمگیری را از ما خواهد گرفت؟
