آخرین رنگرز سنندج؛ وقتی دیگ‌های رنگ هنوز بوی طبیعت می‌دهند

خبرگزاری مهر؛ گروه استان‌ها: در دل یکی از محله‌های قدیمی سنندج، کارگاهی کوچک هنوز با همان شیوه‌های چندین دهه قبل فعالیت می‌کند، اینجا خبری از دستگاه‌های مدرن، رنگ‌های شیمیایی و تولید انبوه نیست. صدای هم خوردن چوب‌های رنگرزی در دیگ‌های جوشان، بوی گیاهان دارویی و رنگزا و دستان پینه‌بسته استادکار، همه و همه روایتگر هنری هستند که روزگاری یکی از مهم‌ترین ارکان تولید فرش دستباف کردستان بود.

رنگرزی سنتی یا صباغی، هنری است که با طبیعت آغاز می‌شود؛ رنگ‌هایی که از دل کوه، دشت و باغ به دست می‌آیند و بر تار و پود نخ‌های پشمی می‌نشینند تا فرش کردستان را با رنگ‌هایی ماندگار و اصیل زینت دهند اما امروز از ده‌ها کارگاه رنگرزی که زمانی در سنندج فعال بودند، تنها یک کارگاه باقی مانده است.

رنگ‌هایی که از دل طبیعت متولد می‌شوند

محمدعلی ئیلان‌پور بیش از هفت دهه از عمر خود را در کنار دیگ‌های رنگ سپری کرده است وی از کودکی وارد این حرفه شد؛ زمانی که رنگرزی یکی از مشاغل پررونق سنندج بود و بازار فرش دستباف رونق فراوانی داشت.

وی می‌گوید: رنگرزی سنتی یعنی استفاده از رنگ‌هایی که از طبیعت به دست می‌آیند، بسیاری از رنگ‌های مورد استفاده ما از گیاهان، ریشه‌ها، پوست درختان و میوه‌ها تهیه می‌شود و همین ویژگی، کیفیت و ماندگاری فرش را افزایش می‌دهد.

به گفته این استادکار، در گذشته همه مراحل کار به صورت سنتی انجام می‌شد؛ از آماده‌سازی نخ گرفته تا جوشاندن رنگ، تثبیت آن و خشک کردن کلاف‌ها، هر رنگ، زمان، دما و شیوه خاص خود را دارد و کوچک‌ترین بی‌دقتی می‌تواند نتیجه کار را تغییر دهد.

اگر هنر رنگرزی از بین برود، بخشی از هویت فرش کردستان نیز از میان خواهد رفت، زیرا اصالت بسیاری از فرش‌های دستباف به رنگ‌های طبیعی و شیوه سنتی رنگرزی وابسته استاستاد ئیلان‌پور معتقد است رنگرزی سنتی در سنندج پیشینه‌ای نزدیک به ۷۰۰ سال دارد و همواره یکی از پایه‌های اصلی صنعت فرش دستباف کردستان بوده است.

وی می‌گوید: اگر این هنر از بین برود، بخشی از هویت فرش کردستان نیز از میان خواهد رفت، زیرا اصالت بسیاری از فرش‌های دستباف این منطقه به رنگ‌های طبیعی و شیوه سنتی رنگرزی وابسته است.

وی تأکید می‌کند: رنگ‌های گیاهی تنها برای زیبایی نیستند؛ این رنگ‌ها با گذشت زمان جلوه بیشتری پیدا می‌کنند و برخلاف بسیاری از رنگ‌های شیمیایی، کیفیت خود را حفظ می‌کنند.

آخرین کارگاه رنگرزی سنتی کردستان

امروز این هنر کهن تنها در یک کارگاه قدیمی در سنندج ادامه دارد؛ کارگاهی که خانواده ئیلان‌پور سال‌هاست آن را زنده نگه داشته‌اند.

در گوشه‌ای از کارگاه، دیگ‌های بزرگ روی شعله قرار گرفته‌اند و کلاف‌های نخ پس از ساعت‌ها جوشیدن، رنگ‌هایی گرم و طبیعی به خود می‌گیرند، این صحنه شاید برای بسیاری از نسل جوان ناآشنا باشد، اما برای استاد ئیلان‌پور بخشی از زندگی روزمره است.

وی هنوز با همان دقت و حوصله سال‌های جوانی، کیفیت رنگ‌ها را بررسی می‌کند و اجازه نمی‌دهد حتی کوچک‌ترین تغییری در اصالت این هنر ایجاد شود.

راهی که از پدر به پسر رسیده است

در کنار محمدعلی ئیلان‌پور، فرزندش «پدرام» نیز مشغول کار است، او سال‌هاست کنار پدر آموزش دیده و امروز تلاش می‌کند دانش و تجربه چندین نسل را حفظ کند.

پدرام می‌گوید: ادامه دادن این راه تنها یک شغل نیست، بلکه مسئولیتی فرهنگی است. اگر نسل جوان وارد این حرفه نشود، آخرین حلقه زنجیره رنگرزی سنتی در کردستان از بین خواهد رفت.

وی معتقد است بسیاری از جوانان به دلیل درآمد پایین و سختی کار، تمایلی به یادگیری این هنر ندارند و همین موضوع آینده آن را با خطر جدی مواجه کرده است.

رنگرزی؛ هنری سازگار با طبیعت

وی تصریح کرد: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های رنگرزی سنتی، استفاده از مواد طبیعی است. روناس، پوست گردو، اسپرک، گل بابونه، برگ انگور عسگری، چغندر، پوست پیاز، برگ درخت توت، وسمه، پوست انار، و دیگر گیاهان رنگزا، مهم‌ترین مواد اولیه این هنر را تشکیل می‌دهند.

وی بیان کرد: استفاده از این مواد علاوه بر حفظ کیفیت فرش، برای محیط زیست نیز آسیب کمتری دارد و افرادی که در این حرفه فعالیت می‌کنند، کمتر در معرض مواد شیمیایی قرار می‌گیرند.

ئیلان‌پور گفت: در شرایطی که جهان به سمت استفاده از محصولات طبیعی و سازگار با محیط زیست حرکت می‌کند، رنگرزی گیاهی می‌تواند دوباره جایگاه خود را در بازارهای داخلی و خارجی به دست آورد.

نیاز به حمایت برای ماندگاری یک میراث

پدرام ئیلان‌پور با اشاره به کاهش استقبال از این هنر می‌گوید: حمایت از رنگرزی سنتی، حمایت از فرهنگ و اصالت کردستان است.

وی معتقد است: اگر دستگاه‌های فرهنگی، میراث فرهنگی و متولیان صنایع‌دستی برای آموزش، معرفی و بازاریابی این هنر برنامه‌ریزی کنند، می‌توان نسل جدید را به یادگیری آن ترغیب کرد.

حمایت از رنگرزی سنتی، حمایت از فرهنگ و اصالت کردستان است

وی همچنین بر ضرورت معرفی رنگرزی سنتی در نمایشگاه‌ها، جشنواره‌ها و رویدادهای فرهنگی تأکید می‌کند و می‌گوید بسیاری از مردم حتی نمی‌دانند هنوز چنین هنری در سنندج زنده است.

وی تصریح کرد: باید این هنر زنده بماند و به نسل‌های بعدی سپرده شود تا همچنان فرش دستباف نیز بر پایه هنر رنگرزی رونق خود را داشته باشد.

آخرین دیگ‌های رنگ هنوز می‌جوشند

در میان تمام نگرانی‌ها، هنوز هم شعله زیر دیگ‌های رنگ خاموش نشده است محمدعلی ئیلان‌پور هر روز با همان عشق سال‌های دور، کلاف‌های سفید را در رنگ‌های طبیعی غوطه‌ور می‌کند و امیدوار است این هنر با او به پایان نرسد.

وی باور دارد تا زمانی که حتی یک نفر به اصالت فرش دستباف کردستان ایمان داشته باشد، رنگرزی سنتی نیز زنده خواهد ماند.

اما واقعیت این است که امروز دنیای رنگی آخرین صنعتگران این هنر، دیگر مانند گذشته رنگ و رونق ندارد، اگر حمایت، آموزش و انتقال این دانش به نسل‌های آینده جدی گرفته نشود، شاید نه‌چندان دور، دیگ‌های رنگ آخرین کارگاه سنتی سنندج نیز برای همیشه خاموش شوند؛ اتفاقی که تنها پایان یک حرفه نیست، بلکه خاموش شدن بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی کردستان خواهد بود.