کابینه سیاه و خط فارسی

علی یاری، دکترای زبان و ادبیات فارسی، در یادداشتی نوشت: عموما چنین تصور می‌شود که توجه به زبان و خط فارسی در روزگار معاصر، محصول روی کار آمدن حکومت پهلوی است و با بنیان‌گذاری فرهنگستان ایران (فرهنگستان اول، ۱۳۱۴) در دوره سلطنت رضاشاه چنین موضوعی اهمیت پیدا کرده است.

حال آنکه سال‌ها پیش ‌از برآمدن حکومت پهلوی یعنی در روزگار پادشاهی مظفرالدین‌شاه و سال‌های پایانی حکومت قاجاریه نیز موضوع زبان فارسی در کانون توجه بوده است. حتی پیشینه توجه معاصران به خط فارسی نیز به پیش‌ از قدرت گرفتن رضاشاه می‌رسد.

در واقع هوشیاری ایرانیان نسبت به پاسداری از خط و زبان فارسی محصول پیشنهاد و پشتیبانی حکومت پهلوی نیست، اما جای انکار ندارد که با راه‌اندازی «فرهنگستان ایران»، در دوره پهلوی اول این موضوع سامانی علمی به خود گرفت و با حساسیتی دوچندان پی گرفته شد و به‌رغم برخی تندروی‌ها و مخالفت برخی از نخبگان فرهنگی و ادبی روزگار با کارهای فرهنگستان ایران، برایند آن، درمجموع، به سود زبان فارسی بوده است.

امروزه در سراسر ایران، حتی آنجا که پای هیچ تاجر یا گردشگر خارجی‌ای بدان نمی‌رسد، خط و زبان‌ بیگانه از نام و عنوان گرفته تا اعدادی مانند شماره تماس یا شماره شناسایی مکان (پلاک شهری) بر در و دیوار انواع ساختمان‌ها خودنمایی می‌کند.

تلاش برای حذف چنین پدیده‌ای از منظرهای شهری پیشینه‌ای بیش ‌از 100 سال دارد. مدارک نشان می‌دهد در دوره کوتاه حکومت برآمده از کودتای ۱۲۹۹، دولت وقت، که به کابینه سیاه (۴ اسفند ۱۲۹۹- ۴ خرداد ۱۳۰۰) نیز مشهور است، دستور داده خط تابلوهای اصناف مختلف باید تنها به فارسی باشد و خطوط غیرفارسی باید از تابلوها زدوده شود.

گویا دولت سید ضیاءالدین طباطبایی، نخست‌وزیر وقت، در اسفند ۱۲۹۹ یا اوایل فروردین ۱۳۰۰ بخشنامه‌ای به شماره ۵۶ مبنی بر پاک کردن خطوط غیرفارسی تابلوهای انواع صنوف مختلف صادر کرده است.

مشکلی که در اجرای این بخشنامه پیش می‌آید مخالفت آشکار سفارتخانه‌های خارجی در تهران است که اجرای این دستور را برنمی‌تابند و در نتیجه دخالت آنان، تاجران، پزشکان، مهمان‌خانه‌داران و نمایندگان شرکت‌های خارجی از پذیرش موضوع سر باز می‌زنند.

انتهای پیام/