«اسر روشنی»؛ روایت حمله به بیمارستانها در جنگ رمضان/ امیدی که از دل جراحتهای سنگین زنده ماند
معصومه کیانی، کارگردان مستند «اسر روشنی» با روایت تجربه حضور در مراکز درمانیِ هدف حمله، از ثبت لحظههای تلخ جنگ، دشواریهای فیلمبرداری در دل بحران و امید مجروحانی گفت که با وجود جراحتهای سنگین، همچنان از آینده سخن میگفتند.
به گزارش خبرنگار میراث آریا، حمله به مراکز درمانی، بیمارستانها، آمبولانسها و نیروهای امدادی در جریان جنگ، یکی از تلخترین و تکاندهندهترین رخدادهایی بود که علاوه بر خسارتهای انسانی، یکی از مهمترین خطوط قرمز حقوق بشردوستانه را هم زیر پا گذاشت. ثبت این لحظهها و روایت تجربه انسانهایی که در دل بحران برای نجات جان دیگران تلاش کردند، به یکی از دغدغههای مستندسازان تبدیل شد. مستند «اسر روشنی» با نگاهی متفاوت به این وقایع میپردازد و تلاش میکند تصویری انسانی، زنانه و مبتنی بر امید از روزهای دشوار جنگ ارائه دهد.
معصومه کیانی، کارگردان مستند، درباره نام این اثر گفت: «اسر روشنی» از واژهای کهن در متون اوستایی گرفته شده و به مفهوم «روشنایی بیپایان» اشاره دارد. انتخاب این نام تنها یک انتخاب شاعرانه نبوده، بلکه تلاشی برای یادآوری پیشینه تاریخی و فرهنگی ایران است؛ سرزمینی که پیش از شکلگیری بسیاری از تمدنهای امروز، دارای زبان، اندیشه و متونی بوده که هنوز هم درباره آنها پژوهش انجام میشود. ساختار فیلم هم بر همین نگاه اسطورهای استوار است و تلاش دارد پیوند میان هویت تاریخی این سرزمین و روایت امروز را به تصویر بکشد.
کارگردان مستند «سکانس آخر» درباره شکلگیری ایده فیلم هم توضیح داد: در روزهای ابتدایی جنگ، هیچکس تصور نمیکرد مراکز درمانی هدف حمله قرار بگیرند. گروه سازنده از همان روزهای نخست همراه مردم بودند؛ کودکانی که با چهرههای خاکآلود و وحشتزده وارد بیمارستانها میشدند، مجروحانی که از نقاط مختلف منتقل میشدند و مردمی که با شنیدن فراخوان اهدای خون، تنها راه کمک را در اهدای خون میدیدند.
او افزود: در حال ثبت همین فضاها بودیم که انفجار در نزدیکی بیمارستان گاندی رخ داد و بیمارستان در همان شب بهطور کامل تخلیه شد. از آن لحظه، دیگر خود جنگ مسیر روایت فیلم را مشخص کرد. پس از آن، مراکز درمانی دیگری هم آسیب دیدند؛ از مجموعه خاتم و بیمارستانهای مطهری و فارابی گرفته تا مراکز هلالاحمر، آمبولانسها و حتی مراکز درمانی در شهرهای دیگر. نمیشد از کنار این موضوع عبور کرد، چون حمله به مراکز درمانی در همه جنگها خط قرمز محسوب میشود.
کیانی درباره دشواریهای تولید فیلم در آن روزها گفت: شرایط به گونهای بود که تقریباً هیچکس فرصت یا توان همکاری نداشت. بسیاری از افرادی که در بیمارستانها حضور داشتند، خودشان درگیر بحران بودند و تهیه تجهیزات فیلمبرداری هم با مشکلات فراوانی همراه بود، چون بسیاری از مراکز اجاره تجهیزات تعطیل شده بودند و تنها با همراهی تعدادی از همکاران امکان ادامه کار فراهم شد.
این پژوهشگر ادامه داد: فضای بیمارستانها کاملاً بحرانی و امنیتی بود. نیروهای امدادی، حراست و نیروهای امنیتی مشغول مدیریت شرایط بودند و ما تنها فرصت کوتاهی برای تصویربرداری داشتیم. در همین زمان باید با مجروحانی ارتباط برقرار میکردیم که بسیاری از آنها از نظر جسمی و روحی شرایط مناسبی نداشتند و بعضی هم تمایلی نداشتند چهرهشان دیده شود.
او با اشاره به ملاحظات اخلاقی فیلم گفت: تجربه مستندسازی در چنین موقعیتهایی تنها به مهارت فنی محدود نمیشود و شناخت روانشناختی هم اهمیت زیادی دارد. گروه سازنده تلاش کرد با کمک پرستاران و کادر درمان، اعتماد افراد را جلب کند تا بدون ایجاد آسیب دوباره، روایت آنها ثبت شود.
این کارگردان مستند افزود: در مواردی که مجروحان تمایلی به دیده شدن نداشتند یا شدت آسیبهایشان زیاد بود، از نماهایی استفاده کردیم که کرامت و حریم شخصی آنها حفظ شود. حتی در یکی از موارد، کادر درمان تأکید کردند مادری که یکی از اعضای خانوادهاش را از دست داده نباید از این موضوع مطلع شود، چون روند درمانش با مشکل روبهرو میشد. ما هم کاملاً این ملاحظات را رعایت کردیم.
کیانی تأکید کرد: هدف گروه تنها ثبت تصویر نبوده است، بلکه تلاش کردهاند رنج انسانها را با احترام روایت کنند. بسیاری از سوژهها در ابتدا سکوت میکردند، اما وقتی احساس میکردند گروه فیلمبرداری برای همدلی در کنار آنها حضور دارد، آرامآرام شروع به صحبت میکردند و تجربههای خود را روایت میکردند.
کارگردان «اسر روشنی» درباره تأثیرگذارترین بخش این تجربه هم گفت: بیش از هر چیز، امید جوانان و کودکانی من را تحت تأثیر قرار داد که با وجود جراحات سنگین و شرایط دشوار، همچنان از آینده سخن میگفتند.
این تهیهکننده سینمای مستند ادامه داد: برایم شگفتآور بود که یک انسان چگونه میتواند در اوج درد و رنج، همچنان امیدوار باشد. افرادی را دیدم که به سختی چشمانشان را باز میکردند، اما همچنان از امید، آینده و معجزه حرف میزدند. این امید یکی از مهمترین چیزهایی بود که در تمام مراحل تولید با آن روبهرو شدم.
او درباره تفاوت این مستند با روایتهای رایج جنگ گفت: «اسر روشنی» تلاش کرده روایتی زنانه و مادرانه از بحران ارائه دهد؛ روایتی که کمتر در آثار مستند جنگی دیده شده است. همین نگاه، فیلم را از یک روایت صرفاً خبری جدا میکند و در کنار ساختار اسطورهای اثر، هویت متفاوتی به آن میبخشد.
کیانی با مقایسه مستندسازی در شرایط عادی و بحران افزود: این دو کاملاً با یکدیگر متفاوت هستند. در بسیاری از کشورها مستندسازان بحران به صورت تخصصی آموزش میبینند، اما ما ناگهان در دل بحران قرار گرفتیم و مجبور بودیم همزمان با وقوع حوادث تصمیم بگیریم. در چنین شرایطی، هیچ برنامه از پیش تعیینشدهای وجود ندارد و هر لحظه ممکن است مسیر روایت تغییر کند.
این مستندساز ادامه داد: در بحران، مفهوم جان انسان و ارزش زندگی را به شکل دیگری درک میکنید. از یک سو نابودی خانهها و زندگی مردم را میبینید و از سوی دیگر، امدادگران، پزشکان و پرستارانی را که با وجود خطر حملات، همچنان برای نجات دیگران تلاش میکنند.
او با اشاره به تجربه حضور در مناطق هدف حمله گفت: بارها هنگام حرکت به سمت محل حادثه، صدای انفجار از پشت سر یا مقابل ما شنیده میشد. خطر همه جا وجود داشت، اما به مرور این وضعیت برایمان عادی شد. شاید عجیب باشد، اما در دل بحران، مفهوم ترس تغییر میکند و انسان احساس میکند مسئولیتی که بر عهده دارد، از ترس شخصی مهمتر است.
این کارگردان درباره آخرین وضعیت تولید فیلم هم گفت: «اسر روشنی» هماکنون به صورت همزمان در مرحله تدوین و تکمیل پژوهش قرار دارد. گروه سازنده در کنار تدوین، با اسطورهشناسان و پژوهشگران این حوزه هم در حال تکمیل ساختار پژوهشی اثر هستند و از آنجا که حملات به مراکز درمانی همچنان ادامه دارد، ثبت برخی تصاویر هم هنوز متوقف نشده است.
کارگردان «اسر روشنی» با بیان اینکه مدت زمان نهایی فیلم حدود ۳۵ دقیقه خواهد بود، افزود: در جریان آزمون و خطا به این نتیجه رسیدیم که این زمان برای ارتباط مخاطب با فیلم مناسبتر است. ساختار اثر کاملاً روایی است و برخلاف گزارشهای خبری، بر آمار و اطلاعات متکی نیست. تلاش کردهایم مخاطب از طریق روایت، احساس و تجربه انسانی با فیلم همراه شود.
کیانی در پایان با اشاره به ظرفیتهای بینالمللی این مستند گفت: موضوع فیلم محدود به یک جغرافیا نیست. حمله به مراکز درمانی، مسئلهای است که وجدان هر انسانی را در هر نقطه جهان تحت تأثیر قرار میدهد. به همین دلیل معتقدم «اسر روشنی» ظرفیت حضور در جشنوارههای بینالمللی را دارد، چون درباره خط قرمزی سخن میگوید که شکسته شده و این اتفاق باید دیده شود.
انتهای پیام/
