مستند «مخالفخوان»؛ روایت یک نذر از دل تعزیه/ صادق جعفری: مستند زمانی زنده است که مردم آن را ببینند
صادق جعفری، کارگردان مستند «مخالفخوان» گفت: این اثر بیش از آنکه یک مستند مذهبی باشد، نگاهی اجتماعی به پذیرش تفاوتها و چالشهای افراد در زمینه آیینهای دینی دارد.
صادق جعفری کارگردان مستند «مخالفخوان» در گفتوگو با خبرنگار میراث آریا، با اشاره به شکلگیری این مستند گفت: این فیلم نخستین تجربه جدی من در حوزه مستندسازی بوده است. داستان «مخالفخوان» درباره سیدعلی حسینی، یکی از بازیگران کوتاهقامت سینما و تلویزیون ایران است که به دلیل بیماری فرزندش تصمیم میگیرد نذری متفاوت ادا کند.
کارگردان مستند «بافندگان خیال» ادامه داد: سیدعلی نذر میکند نقش شمر را در تعزیه بازی کند؛ نذری که به حرفه بازیگری او نیز ارتباط داشت. همین تصمیم باعث میشود برای حضور در گروههای مختلف تعزیه تلاش کند و در این مسیر با چالشهای متعددی روبهرو شود. کلیت روایت فیلم بر همین تلاش و مواجهه شخصیت اصلی با گروههای تعزیه شکل گرفته است.
خالق مجموعه مستند «بحران» درباره دلیل انتخاب این سوژه گفت: سالها با سیدعلی حسینی دوستی و ارتباط نزدیکی داشتم و از مدتها قبل تصمیم گرفته بودم که مستندی درباره زندگی او بسازم. همزمان با ماجرای نذر، احساس کردم این اتفاق ظرفیت تبدیل شدن به یک روایت مستند را دارد؛ چراکه برخورد طبیعی گروههای تعزیه با این شخصیت، بدون هیچ هماهنگی قبلی، موقعیتهایی واقعی و پیشبینیناپذیر ایجاد میکرد.
او توضیح داد: فیلم بدون طراحی موقعیتهای ساختگی پیش رفت و اعضای گروههای تعزیه برای نخستین بار در همان لحظه با شخصیت اصلی روبهرو میشدند. همین مواجهه طبیعی، چالشهایی را میان آنها و سیدعلی حسینی به وجود میآورد که بخش مهمی از روایت مستند را شکل داد. علاقه شخصیام به ساخت فیلمی درباره زندگی سیدعلی باعث شد این اتفاق به بستری برای روایت اصلی تبدیل شود.
کارگردان مستند «واگویهها» درباره چالشهای این اثر گفت: همراه کردن خانواده سیدعلی حسینی و حضور اعضای خانواده مقابل دوربین برای آنها آسان نبود و طبیعی بود که نسبت به ثبت بخشهایی از زندگی خصوصیشان ملاحظاتی داشته باشند.
جعفری در ادامه به مهمترین چالش فیلم اشاره کرد و گفت: گروه سازنده از ابتدا نمیدانست آیا در نهایت گروههای تعزیه به سیدعلی حسینی اجازه اجرای نقش شمر را خواهند داد یا خیر. هر یک از این دو مسیر پایان متفاوتی برای فیلم رقم میزد و به همین دلیل در مرحله طراحی روایت، چند پایان مختلف برای مستند پیشبینی شده بود تا هر اتفاقی که در واقعیت رخ دهد، امکان ادامه روایت وجود داشته باشد.
این مستندساز همچنین از اتفاق تلخی که چند سال پس از ساخت فیلم رخ داد یاد کرد و گفت: فرزند سیدعلی حسینی که بیماری او انگیزه اصلی نذر پدرش بود، از دنیا رفت؛ اتفاقی که برای همه اعضای گروه بسیار ناراحتکننده بود، زیرا آن کودک در زمان ساخت فیلم سن کمی داشت و همه با او ارتباط عاطفی برقرار کرده بودند. آنچه در تمام مراحل تولید باعث ادامه مسیر شد، اراده و پشتکار شخصیت اصلی فیلم بود. سیدعلی حسینی با جدیت تصمیم داشت نذر خود را ادا کند و همین انگیزه، موتور محرک روایت مستند بود.
کارگردان مستند «مردمانی از کویر» درباره احساس شخصی خود هنگام ساخت فیلم نیز توضیح داد: «مخالفخوان» نخستین تجربه جدی من در مستندسازی بود و همین موضوع نگرانیهای فراوانی برایم ایجاد کرده بود. برخلاف سینمای داستانی که بسیاری از عناصر قابل کنترل هستند، در مستند هیچ تضمینی وجود ندارد که اتفاقها مطابق طراحی اولیه پیش بروند و همین ویژگی، همزمان بزرگترین جذابیت و بزرگترین نگرانی یک مستندساز است.
این کارگردان مستند با اشاره به سابقه خود در سینمای داستانی گفت: پیش از آن بیشتر در حوزه فیلم داستانی فعالیت داشتم و به کنترل کامل روایت مسلط بودم، اما در مستند با جهانی روبهرو شدم که شخصیتها و اتفاقها مستقل از خواست فیلمساز حرکت میکنند. همین ویژگی، جذابیت اصلی مستند است؛ زیرا بسیاری از اتفاقهایی که در واقعیت رخ میدهند، از آنچه فیلمساز در ذهن خود طراحی کرده، جذابتر و تأثیرگذارتر هستند و «مخالفخوان» نیز دقیقاً از همین ویژگی بهره برد.
جعفری گفت: امروز اگر دوباره این فیلم را بسازم، احتمالاً آن را به شکل متفاوتی خواهد ساخت، اما همچنان معتقدم فیلم با وجود گذشت بیش از دو دهه، برای مخاطب جذاب مانده است. پس از نمایش دوباره فیلم، دختر سیدعلی حسینی که در زمان ساخت اثر کودکی خردسال بود، با من تماس گرفت و علاقهمند بود در اکران فیلم حضور داشته باشد. این اتفاق نشان میدهد مستند میتواند سالها بعد همچنان زنده بماند و با شخصیتهایش ارتباط برقرار کند.
او در ادامه درباره ماهیت «مخالفخوان» گفت: این اثر را نباید صرفاً فیلمی مذهبی دانست. اگرچه موضوع فیلم به تعزیه و آیینهای دینی مربوط میشود، اما هدف آن تبلیغ یک آیین یا روایت مذهبی نیست، بلکه بیشتر بر مواجهه یک شخصیت با جامعهای مذهبی تمرکز دارد.
این مستندساز تأکید کرد: این فیلم در واقع نگاهی اجتماعی به مناسبات دینی دارد و آن را میتوان در قالب چیزی که خود از آن با عنوان «جامعهشناسی دینی» یاد میکند، تحلیل کرد؛ نگاهی که در آن رابطه جامعه با دین و آیینهای مذهبی از خلال موقعیتهای واقعی بررسی میشود.
کارگردان مستند «مخالفخوان» در بخش دیگری از این گفتوگو به وضعیت امروز مستندسازی ایران پرداخت و گفت: مهمترین مشکل این حوزه، اقتصاد تولید است. هزینههای تولید در سالهای اخیر به شدت افزایش یافته، اما بودجههایی که به مستند اختصاص داده میشود متناسب با این رشد افزایش پیدا نکرده است. بسیاری از مستندسازان امروز زیر فشار شدید اقتصادی قرار دارند و ناچار میشوند پروژههایی را بپذیرند که علاقهای به آن ندارند یا برای کاهش هزینهها از کیفیت آثار خود بکاهند.
جعفری همچنین عملکرد برخی نهادهای سفارشدهنده را مورد انتقاد قرار داد و گفت: در بسیاری از موارد نگاه این مراکز به مستند سطحی است و بیشتر به دنبال تولید آثار شعاری هستند، در حالی که موضوعاتی مانند جنگ، مسائل اجتماعی و تحولات فرهنگی نیازمند روایتهایی عمیق و چندلایهاند. در سالهای اخیر، برخلاف انتظار، سینمای مستند ایران در بسیاری از زمینههای فرمی و روایی نسبت به یک دهه قبل عقبتر رفته و این موضوع را نگرانکننده است.
این کارگردان مستند درباره وضعیت اکران و عرضه مستندها نیز گفت: هرچند ایجاد فضاهایی مانند هنر و تجربه، پاتوق مستند، موزه هنرهای معاصر و اکرانهای آنلاین اقدام مثبتی است، اما اینها نمیتوانند جایگزین چرخه اصلی نمایش مستند شوند.
او ادامه داد: مهمترین محل نمایش مستند در سراسر جهان تلویزیون است و در سالهای اخیر نیز پلتفرمهای نمایش آنلاین ظرفیت بسیار مهمی برای عرضه این آثار پیدا کردهاند، اما در ایران هنوز نتوانستهایم مخاطب گستردهای برای مستند در این فضاها ایجاد کنیم.
این مستندساز یکی دیگر از مشکلات جدی مستند را ضعف تبلیغات دانست و گفت: برخلاف فیلمهای سینمایی که برای اکران آنها برنامه تبلیغاتی مشخصی طراحی میشود، آثار مستند تقریباً بدون تبلیغ مناسب به نمایش درمیآیند و همین مسئله مانع دیده شدن آنها میشود.
جعفری در پایان تأکید کرد: آینده مستند زمانی روشن خواهد بود که این آثار از فضای محدود نمایشهای تخصصی خارج شوند و به میان مردم بروند؛ نمایش مستند برای گروهی محدود از هنرمندان و علاقهمندان کافی نیست و این سینما زمانی میتواند تأثیرگذار باشد که مخاطب عمومی نیز با آن ارتباط برقرار کند.
مستند «مخالفخوان» یک مستند کوتاه ۲۵ دقیقهای است به تازگی در موزه هنرهای معاصر به نمایش درآمد.
انتهای پیام/
