تفاوت تعزیه و شبیهخوانی
تعزیه در لغت به معنای عزاداری و از ریشه واژه عزیه و عزا میآید و تمامی سوگواریها و عزاداریها از جمله سینهزنی، زنجیرزنی و مداحی و در سوگ نشستن عزیزان و ازدسترفتگان و مرحومان از زیرمجموعه تعزیه و تعزیت هستند و هر جا اجتماعی در سوگ اهل بیت (ع) و یا عزیزی برپاست آنجا محفل تعزیه است.
خلیل ضرغامپور، مدیر کانون شبیهخوانی و نمایشهای آیینی و سنتی انجمن هنرهای نمایشی استان خوزستان، در یادداشتی نوشت: در شهرستان شوشتر (از توابع استان خوزستان) از دیرباز عزاداری و تعزیهخوانی در سوگ سید و سالار شهیدان برپا بوده و هست و بسیاری از نوحهها و پامنبریهای روضهها از آوازهای سنتی و بومی محلی ۲۴ مقام یا مقوم این دیار کهن گرفته شدهاند که معروفترین آنها آواز شوشتری در دستگاه همایون است. همچنین از آوازهای معروف عزاداری و مراسمات تشییع میتوان به آواز سوزناک «مار رضایی» (مادر رضا) از گوشههای شور عربی اشاره کرد که بسیار مورد استفاده مردم این خطه است و هنرمندان شبیهخوان کهن دیار دارالمومنین شوشتر در مجالس شبیهخوانی خود بسیار از این آواز در کنار تعزیت که عامه مردم به آن گرایش دارند بهره میبرند. ولی شبیهخوانی که از معنای واژه آن پیداست به شبیهسازی میپردازد و شبیهخوانان تلاش میکنند تا هر چه بیشتر اصل داستان و شکل واقعه را شبیه و نزدیک به واقعیت اجرا کنند.
شبیهخوانی، این هنر ملی ایرانی که عامه مردم برحسب عادت آن را به تعزیه میشناسند به عادتی ذهنی برای مردم تبدیل شده که بر زبان جاری میشود، خود از شاخههای تعزیه است و نوعی هنرنمایشی مذهبی است که عزاداری به شکل نمایشی و تخصصی در آن اجرا میشود و از دستگاههای موسیقی ایرانی، آوازها و نواهای محلی مناطق و همچنین آیینها و سنتها نیز بسیار در آن استفاده میشود. این هنر ملی و سنتی شبیهخوانی از سالیان دور در این سرزمین وجود داشته و از میراث هنری ماندگار ما محسوب میشود.
در دوران رضا خان پهلوی شبیهخوانی روبه افول رفت تا جایی که به نابودی گرایید و بعد از آن دوران تاریک و سیاه که باعث شد شبیهخوانها به روستاها و دهات پناه برده تا بلکه در آنجا به عشق ائمه اطهار (ع) اجرا داشته باشند. مجددا چراغ شبیهخوانی کمکم روشن شد و بعد از انقلاب اسلامی و در این یکی و دو دهه اخیر به اوج خود رسید و اکنون گروهها و هیأتهای زیادی در سراسر ایران زمین این هنر ملی مذهبی را زنده نگه داشتهاند و هر ساله در ایام محرم و صفر، ماه مبارک رمضان و ایام فاطمیه اجرا میشود و در برخی شهرها و روستاها درطول سال نیز در کنار عزاداریها و تعزیتها به اجرای مجالس شبیهخوانی میپردازند و به مدد این اجراها هر ساله جوانان و نوجوانان زیادی جذب این هنر ملی مذهبی ایرانی میشوند که بسی جای خرسندی دارد.
به گفته بسیاری از بزرگان هنر تئاتر و نمایش به خصوص زندهیاد استاد بهرام بیضایی، استاد لاله تقیان و زندهیاد استاد دکتر جابر عناصری اعتقاد داشتند شبیهخوانی خود هنر تئاتر است و نیز به گفته استاد بیضایی شبیهخوانی بزرگترین هدیه شرق به غرب است و در مقابل باز هنرمندان بزرگی هستند که هنر شبیهخوانی را اصلا نمایش یا تئاتر نمیدانند. ولی در ادامه این نظریهها که هر کدام جای تأمل دارند میتوان به تعریف و فرمول اریک بنتلی، نمایشنامهنویس، منتقد و مترجم بریتانیایی، از هنرهای نمایشی پرداخت که بسیار جالب است: «A→B←G “آ” در نقش “ب” در حالی که “ج” آن را به تماشا مینشیند. این فرمول را میشود بهترین و کاملترین فرمول هنرهای نمایشی دانست که براساس آن میشود شبیهخوانی را با قاطعیت نمایش یا تئاتر دانست.»
این هنر نمایشی ملی ـ مذهبی در جهان تشیع به خصوص ایران اسلامی جایگاه ویژهای دارد و ریشه و شاکله آن از نقالی و شاهنامهخوانی است و شیعیان به خوبی از این هنر اسلامی سنتی برای به نمایش درآوردن وقایع کربلا و شهدای بزرگوار آن بهره میبرند. موضوعات دیگری نیز به مدد این شیوه نمایشی به کرات تحت عنوان «مجالس غریب» اجرا میشود و فقط خاص عزاداری نیست و نمیشود آن را تعزیه دانست و مجالس شبیهخوانی شادیآور و مضحک و هر مجلس شبیهخوانی به غیر از مجالس شبیهخوانی با موضوع وقایع دلخراش عاشورا و وفات و شهادت دیگر اهل بیت و ائمه (ع) دال بر این ادعاست.
انتهای پیام/
