خطری برای اشیا و اسناد عتیقه مازندران؛ تاریخ را کارتن پیچ نکنیم

خبرگزاری مهر؛ گروه استان‌ها: تصور کنید هویت یک سرزمین، قرن ها تمدن، دست نوشته های عالمان، فرمان های پادشاهان و اشیایی که پای صحبت پیشینیان نشسته اند، همه و همه درون کارتن های فرسوده، در انبارهای نمور و بدون هیچ نگهبانی در حال نابودی باشند. این صحنه تخیلی نیست؛ این واقعیت تلخ امروز مازندران است.

آنچه از دل انبارهای خاک گرفته ساری، آمل و بابل به گوش می رسد، نه یک زنگ خطر عادی، بلکه فریاد مرگ تدریجی یک هویت است.

ساری تنها مرکز استان بدون موزه در ایران

شاید باور کردنی نباشد، اما ساری، مرکز استانی با پیشینه ای کهن و هزاران سال تمدن، تنها مرکز استانی در ایران است که از داشتن یک موزه محروم مانده است. این ادعای حسین اسلامی، رئیس مرکز ساری شناسی است که با انتقاد از بی توجهی مسئولان میراث فرهنگی، این وضعیت را یک فاجعه هویتی می خواند.

اسلامی در گفت و گو با خبرنگار مهر بیان کرد: متأسفانه علیرغم پیگیری های مکرر و مستمر مرکز ساری شناسی و دیگر دلسوزان فرهنگی، هنوز این استان تاریخی از داشتن موزه محروم است.

وی افزود: جای بسی تاسف است که مازندران با این پیشینه قدیمی و پرافتخار، به واسطه نداشتن موزه باید آثار تاریخی و عتیقه آن زیر خروارها خاک تلمبار شود.

وی تأکید کرد: ساری شهری با قدمت چندین هزار ساله، دارالمرز ایران و خاستگاه علوم و ادب است، اما امروز در جایگاهی قرار گرفته که از حیث زیرساخت موزه ای، آخرین استان کشور محسوب می شود. کجای دنیا مرکز استانی با این حجم از آثار تاریخی، موزه ندارد؟

صدها هزار اثر عتیقه در انبارها

مجسمه های سفالی، ظروف فلزی زنگ زده، سکه های قدیمی و اشیای مکشوف از محوطه های باستانی خطه، بدون هیچ ویترین و قفسه استانداردی، در گوشه انبارهای بدون نور و با سیستم تهویه نامناسب رها شده اند.

رطوبت بالای هوای خزر، بزرگ ترین قاتل اشیای فلزی و سفالی است. بسیاری از این آثار که اگر در شرایط استاندارد نگهداری می شدند، می توانستند قرن ها دوام بیاورند، امروز در حال زنگ زدن، خرد شدن و از بین رفتن هستند.

نبود موزه به معنای نبود ویترین، نور مناسب، دما و رطوبت کنترل شده و نبود امنیت فیزیکی برای این سرمایه های ملی است.

۱۱ میلیون برگ سند در کارتن های فرسوده

اما بحران میراث مازندران تنها به اشیای تاریخی محدود نمی شود. وضعیت اسناد مکتوب این استان، اگر بدتر از اشیا نباشد، بهتر هم نیست. سیدرحیم موسوی ساروی، رئیس مرکز اسناد و کتابخانه ملی مازندران، با اشاره به اینکه مرکز اسناد استان حافظ ۱۱ میلیون برگ سند تاریخی است، از وضعیتی قرمز و بحرانی خبر می دهد.

موسوی بیان کرد: تمام گذشته و تاریخ مازندران در این ۱۱ میلیون برگ سند نهفته است؛ از فرامین پادشاهان صفوی و قاجار گرفته تا اسناد ملکی و وقفی، عکس های تاریخی دوره قاجار، قرآن های خطی نفیس و کتب ادبی و عرفانی علما و دانشمندان این دیار. اما فاجعه اصلی اینجاست که از این میان، نزدیک به ۷ میلیون برگ هنوز فهرست نویسی و دیجیتال سازی نشده اند.

وی تأکید کرد: ما دقیقاً نمی دانیم درون این ۷ میلیون برگ چه گنجینه ای نهفته است و در عین حال، این گنجینه عظیم در انبارهای غیراستاندارد و بدون کوچک ترین امکانات حفاظتی نگهداری می شود. این یعنی در صورت بروز هرگونه حادثه غیرمترقبه یا تهدیدات پدافندی، بخشی از تاریخ این سرزمین برای همیشه محو خواهد شد و هیچ نسخه پشتیبانی از آن وجود ندارد.

بیش از یک سال پیش استاندار مازندران دستور صریحی مبنی بر تأمین فضای استاندارد برای مرکز اسناد صادر کردند، اما متأسفانه تا امروز هیچ اقدام عملی جدی صورت نگرفته است.

به تاکید کارشناسان نجات میراث تاریخی و ارزشمند مازندران از کنج انبارها، نیازمند یک عزم فرابخشی و یک اقدام ضربتی است.

علی حسینی دوستدار میراث تاریخی در مازندران می گوید: تخصیص اعتبار اضطراری توسط سازمان برنامه و بودجه استان برای بازسازی و اقلیم سازی انبارهای موجود و جانمایی پروژه موزه جامع مازندران. ساری نباید تنها مرکز استان بدون موزه بماند.

وی راه اندازی مرکز دیجیتال سازی اسناد را مهم خواند و گفت: تنها راه نجات محتوای اسناد تاریخی در کوتاه مدت، انتقال آن به بستر دیجیتال است. با همکاری دانشگاه ها و مراکز علمی استان می توان نسبت به اسکن و ثبت این اسناد اقدام کرد.

وی یادآور شد: انتقال فوری آثار به یک مکان موقت ایمن از دیگر راهکارها است و تا زمان احداث موزه، مجموعه های تاریخی استان باید به مکان های امن تری نظیر کتابخانه های مرکزی دانشگاه ها یا ساختمان های دولتی با معماری مقاوم که قابلیت تبدیل به مخزن را دارند، منتقل شوند.

اسناد تاریخی مازندران؛ گنجینه‌ای در دستان مردم

در کنار ۱۱ میلیون برگ سند تاریخی که در انبارهای دولتی و کارتن‌های فرسوده در حال نابودی هستند، بخش قابل توجهی از میراث مکتوب مازندران در جای دیگری نگهداری می‌شود: خانه‌های مردم.

بسیاری از خانواده‌های مازندرانی نسل به نسل، اسناد و مدارک تاریخی ارزشمندی را در صندوقچه‌ها، پشت پنجره‌های قدیمی و یا لابه‌لای کتاب‌های کهن خود حفظ کرده‌اند. اسنادی که هر کدام روایتگر گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی این دیار است.

اسناد ملکی، نامه‌های عاشقانه و فرمان های حکومتی

بر اساس بررسی‌های میدانی، آنچه در دست مردم مازندران نگهداری می‌شود، تنوع بسیار بالایی دارد. از اسناد معاملاتی و خرید و فروش زمین گرفته تا وقف، نامه‌های خصوصی، عکس‌های قدیمی، شناسنامه‌های تاریخی، و حتی فرمان‌های حکومتی دوره قاجار و پهلوی.

یک سند خرید و فروش زمین مربوط به سال ۱۲۷۶ هجری قمری در منطقه شمیران و مازندران که در آرشیو ملی ایران ثبت شده، تنها نمونه کوچکی از این گنجینه عظیم است که نسخه اصلی آن سال‌ها در دست یکی از خانواده‌های مازندرانی نگهداری می‌شده است.

اسناد خطی به زبان مازندرانی

یکی از ارزش‌مندترین بخش‌های اسناد مردمی، مدارکی است که به زبان مازندرانی نوشته شده‌اند. گزارش‌های علمی نشان می‌دهد که قدیمی‌ترین اسناد نثری به زبان مازندرانی امروزی، مربوط به قرن نوزدهم و منطقه بارفروش (بابل کنونی) است.

این اسناد که حاوی روایت‌های تاریخی مهمی هستند، نشان می‌دهند که زبان مازندرانی نه تنها در گفتار، بلکه در نگارش اسناد رسمی و خصوصی نیز کاربرد داشته است. متأسفانه بسیاری از این گنجینه‌های زبانی هنوز شناسایی و فهرست‌نویسی نشده‌اند.

تهدیدهای فراروی اسناد مردمی

نگرانی اصلی درباره اسناد تاریخی در دست مردم این است که اغلب بدون هیچ گونه حفاظت علمی نگهداری می‌شوند. رطوبت بالای هوای مازندران، حشرات موذی، عدم آگاهی از روش‌های صحیح نگهداری و گاهی حتی بی‌توجهی و فروش آن‌ها به عنوان کاغذ باطله، بزرگ‌ترین تهدیدهای این میراث ارزشمند هستند.

بسیاری از خانواده‌ها اصلاً نمی‌دانند که چه گنجینه‌ای در اختیار دارند. یک سند قاجاری یا یک قرآن خطی برای آنها تنها یک یادگاری قدیمی است، نه سندی بی‌بدیل از تاریخ این سرزمین.

تاریخ را کارتن پیچ نکنیم

گذشته، سرمایه امروز و امانت فرداست. مازندران با آن پیشینه درخشان، صاحب گنجینه ای است که اگر امروز پاس داشته نشود، فردایی برای روایت آن باقی نخواهد ماند. مسئولان استانی و کشوری باید بدانند که بی توجهی به این هشدارها، نه یک قصور اداری، بلکه یک خیانت به هویت ملی است.

مازندران جایی نیست که تاریخ آن در کارتن ها بمیرد. این دیار حق دارد موزه ای در خور شأن خود داشته باشد. بیایید تاریخ را کارتن پیچ نکنیم. بیایید امروز کاری کنیم که فردا، فرزندان این سرزمین، ما را به خاطر نجات هویت شان دعا کنند، نه به خاطر نابودی اش نفرین.