نبرد دشمن با تاریخ و تمدن ایران؛ ۱۳۲ گنجینه ملی آسیب دید

خبرگزاری مهر – گروه جامعه، حملات هوایی گسترده آمریکا و رژیم صهیونیستی در بازه زمانی ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۱۹ فروردین ۱۴۰۵، اگرچه با ادعای هدف قرار دادن تأسیسات نظامی صورت گرفت، اما مستندات رسمی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایران پرده از یک حقیقت تلخ و راهبردی برداشت: هدف، تمدن ایران بود.

بر اساس آخرین آمار اعلام شده از سوی وزارت میراث فرهنگی، در طول این جنگ مشترک، ۱۳۲ بنای تاریخی و فرهنگی در ۱۸ استان ایران تخریب یا آسیب دیده‌اند. استانی که بیشترین ضربه را خورد، تهران با بیش از ۶۰ اثر بود. پس از آن اصفهان با ۲۳ اثر در رتبه دوم قرار دارد. گلستان و کردستان هر کدام با ۱۲ اثر در رتبه‌های بعدی ایستاده‌اند.

اما این آمار خشک، چیزی از عمق فاجعه نمی‌گوید. فهرست آسیب‌دیدگان، نام‌هایی است که هر کدام صفحه‌ای از کتاب پرافتخار تمدن ایران‌زمین را ورق می‌زنند.

تهران؛ قلب تمدن در تیررس مستقیم

وزارت میراث فرهنگی فهرست مفصلی از آثار آسیب‌دیده تهران منتشر کرده است. نگاهی به این فهرست، مقیاس فاجعه را روشن می‌کند:

کاخ گلستان: همان نگین معماری قاجار که تالار آینه و تالار سلام آن در اثر موج انفجار آسیب جدی دیده است.

مجموعه‌های فرهنگی عظیم: مجموعه سعدآباد با ۱۴ موزه شامل موزه هنرهای زیبا، موزه نظامی، موزه ملت و … همگی دچار خسارت شده‌اند.

نمادهای ملی و انقلابی: برج آزادی، میدان بهارستان، ساختمان مجلس شورای ملی، میدان ارگ، میدان شهدا.

مساجد و مدارس دینی: مسجد ارگ تهران، مسجد سپهسالار (مدرسه عالی شهید مطهری)، مسجد اردبیلی‌ها، مدرسه ابومسلم، مدرسه حکیم باشی.

کاخ‌ها و عمارت‌های تاریخی: کاخ مرمر، عمارت مسعودیه، عمارت کلاه فرنگی عشرت‌آباد، عمارت کلاه فرنگی زندان قصر، عمارت قصر یاقوت، عمارت منظریه، کاخ فرح‌آباد (دوشان‌تپه)، عمارت ارباب هرمز، عمارت کلاه پهلوی.

موزه‌ها و مراکز فرهنگی: موزه تاریخ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، موزه هنرهای ملی، موزه آبگینه، فرهنگسرای نگارستان، حسینیه ارشاد، تالار حوزه هنری، سینما شکوفه.

ساختمان‌های تاریخی و مدرن: انستیتو پاستور ایران، دانشگاه جنگ، ساختمان مجلس شورای اسلامی (سنا)، ساختمان دادسرای عمومی و انقلاب تهران، ساختمان دادگستری تهران، ساختمان وزارت دارایی، بانک ملی شعبه بازار، ساختمان رادیو تهران، ترمینال شماره یک فرودگاه مهرآباد، آشیانه قدیمی فرودگاه قلعه مرغی، پادگان ۰۶ و مجموعه سلطنت‌آباد.

خانه‌های تاریخی مشاهیر: خانه تیمورتاش، خانه بینا، خانه پروفسور عدل (پژوهشکده فرهنگ و هنر)، خانه احمد مصدق، خانه مستوفی‌الممالک.

اماکن عمومی و ورزشی: مجموعه بازار تهران، محور فرهنگی خیابان ولیعصر، ورزشگاه آزادی، مجموعه چوگان و سوارکاری فرح‌آباد.

این فهرست بلند، تنوع بی‌نظیری دارد: از یک مسجد تاریخی تا یک سینمای مدرن، از یک کاخ قاجاری تا یک ورزشگاه، از یک موزه کودکان تا یک انستیتوی علمی. این یعنی دشمن هیچ مرزی برای نابودی هویت ایرانی قائل نبوده است..

اصفهان؛ نیمه جان جهان

اصفهان که «نصف جهان» لقب گرفته، با ۲۳ اثر آسیب‌دیده، دومین استان خسارت‌دیده است. قلب تاریخی این شهر، میدان نقش جهان – یکی از بزرگ‌ترین و زیباترین میادین جهان و ثبت‌شده در یونسکو – مورد اصابت مستقیم قرار گرفته است. بناهای اطراف میدان یعنی:

مسجد شیخ لطف‌الله با آن گنبد فیروزه‌ای کم‌نظیر

کاخ عالی قاپو با راهروهای طبقاتی و تالار موسیقی

سردر قیصریه که روزگاری ورودی اصلی بازار تاریخی بود

همگی دچار ترک‌خوردگی، ریزش کاشی‌ها و آسیب‌های سازه‌ای شده‌اند.

دیگر آثار آسیب‌دیده اصفهان عبارتند از: کاخ موزه چهل‌ستون (بازتابنده شکوه صفوی)، مسجد جامع عباسی، موزه هنرهای تزیینی (عمارت رکیب خانه)، تالار اشرف، جبه خانه، تالار تیموری، مجموعه توحیدخانه (دانشگاه هنر)، کاخ هشت بهشت، حمام جارچی باشی، مسجد مریم بیگم و شماری از خانه‌های تاریخی مانند خانه امین، خانه جبارزاده، خانه مشکی و نیز تکیه میرزا رفیعا نایینی، بقعه بابا رکن‌الدین، تکیه مادر شاهزاده و موزه خصوصی خط و کتابت.

حتی شهرستان خوانسار نیز از این حملات در امان نماند: مسجد جامع خوانسار، خانه تاریخی ابهر و مسجد رییسان آسیب دیده‌اند.

هدف دشمن: نه یک حکومت، که یک تمدن

نکته‌ای که کارشناسان میراث فرهنگی بر آن تأکید دارند، تنوع زمانی و هویتی این آثار است. در فهرست آسیب‌دیدگان، هم مسجد سپهسالار (مدرسه عالی شهید مطهری) دیده می‌شود، هم کاخ مرمر پهلوی، هم خانه احمد مصدق (نخست‌وزیر ملی‌گرای ایران)، هم موزه کانون پرورش فکری کودکان (ساخته شده در دوران پهلوی)، هم عمارت ارباب هرمز (مرکز زرتشتیان تهران). این یعنی دشمن میان دوره‌های تاریخی، مذاهب، جریان‌های سیاسی و کارکردهای فرهنگی هیچ تفاوتی قائل نشده است. هدف، هر چیزی بوده که بوی «ایران» می‌داده است.

وقتی همزمان به کاخ گلستان (نماد حکومت قاجار)، مسجد جامع اصفهان (نماد معماری اسلامی)، خانه احمد مصدق (نماد نهضت ملی)، برج آزادی (نماد انقلاب)، موزه کودک (نماد آینده ایران) و سینما شکوفه (نماد فرهنگ عامه) حمله می‌شود، یعنی دشمن با یک جناح، یک دین یا یک دوره خاص مشکل ندارد. دشمن با ایران بودن مشکل دارد. او می‌خواهد ریشه‌های هویتی ما را بکند تا ایرانیان خود را یک ملت بی‌پیشینه و جدا از تاریخ باشکوهشان احساس کنند.

تهدیدهای ترامپ؛ تکرار یک اشتباه تاریخی

در روزهای پایانی جنگ، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، بار دیگر تهدید کرد: «اگر ایران دست از مقاومت برندارد، تمدن آن را نابود خواهیم کرد.» اما تخریب ۱۳۲ اثر تاریخی در عمل ثابت کرد که حتی مدرن‌ترین تسلیحات هوایی نیز نمی‌تواند تاریخ یک سرزمین را پاک کند.

چرا؟ چون میراث فرهنگی ایران تنها در سنگ و آجر خلاصه نمی‌شود. این تمدن در ادبیات فارسی (از فردوسی تا حافظ)، در آیین‌های کهن (نوروز، شب یلدا، چهارشنبه‌سوری)، در هنر نگارگری و خوشنویسی، در معماری بومی (بادگیرها، قنات‌ها، یخچال‌ها)، در موسیقی دستگاهی و مهم‌تر از همه در حافظه جمعی مردمانی زنده است که هزاران سال است از دل بحران‌ها و حملات ویرانگر عبور کرده‌اند.

تمدن ایران؛ از هخامنشی تا مقاومت امروز

حتی اگر بمب‌ها بخشی از کاخ‌ها و مساجد را نشانه روند، هنوز تخت جمشید در فارس سر پاست. هنوز نقش رستم و شوش در خوزستان تاریخ را روایت می‌کنند. هنوز چغازنبیل (قدیمی‌ترین زیگورات جهان) ایستاده است. هنوز باغ‌های ایرانی (از باغ فین کاشان تا باغ ارم شیراز) نفس می‌کشند. هنوز کاروانسراهای صفوی در دل کویر ایستاده‌اند.

اما مهم‌تر از همه این بناها، روح تمدنی ایران است. همان روحی که باعث شد:

پس از حمله اسکندر مقدونی (۳۳۰ پیش از میلاد)، فرهنگ ایرانی نه تنها نابود نشد، بلکه یونانیان را تحت تأثیر قرار داد.

پس از حمله اعراب (۶۵۱ میلادی)، ایرانیان زبان و فرهنگ خود را حفظ کردند و تمدن اسلامی-ایرانی را آفریدند.

پس از حمله مغول (۱۲۱۹ میلادی)، ایران بار دیگر احیا شد و مغولان خود ایرانی شدند.

پس از هجوم افغان‌ها (۱۷۲۲ میلادی)، نادرشاه افشار دوباره ایران را متحد کرد.

این الگوی تاریخی، یک حقیقت را روشن می‌کند: تمدن ایران از بین‌رفتنی نیست.

واکنش‌های بین‌المللی و جنایت جنگی

یونسکو با ابراز نگرانی عمیق تأیید کرده است که مختصات تمام مکان‌های تاریخی ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی (از جمله کاخ گلستان و میدان نقش جهان) از پیش در اختیار تمام طرف‌های درگیر قرار داشته است. تخریب عمدی این مکان‌ها می‌تواند مصداق جنایت جنگی بر اساس کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴ و پروتکل‌های الحاقی ژنو باشد.

شورای بین‌المللی موزه‌ها (ICOM) نیز با صدور بیانیه‌ای، حملات به موزه‌ها و مجموعه‌های فرهنگی را محکوم کرده و خواستار تحقیقات بین‌المللی شده است.

ایران ایستاده است

اما شاید مهم‌ترین پاسخ به این حملات، همان شعاری است که پس از هر حمله در فضای مجازی ایران دست‌به دست شد: «تمدن ایران را با بمب نمی‌توان کشت.»

تهدیدهای ترامپ و هر قدرتی دیگر، در برابر این حقیقت تاریخی بی‌فایده است. چرا که ایرانِ امروز، تنها یک کشور نیست؛ یک تمدن زنده است – و تمدن‌ها با بمب از بین نمی‌روند؛ با فراموشی از بین می‌روند. و ایرانیان در این سالها، بارها و بارها ثابت کرده‌اند که فراموش نمی‌کنند. ایران همچنان ایستاده است. تمدن ایران همچنان می‌درخشد. و تاریخ، بار دیگر شاهد شکست راهبرد نابودی یک ملت خواهد بود.