هشدار جدی نسبت به تداوم حملات؛میراث جهانی اصفهان در معرض فروپاشی خاموش
اصفهان- مدیر کل میراث فرهنگی استان اصفهان ابعاد تازهای از فاجعه آسیب به کاشیها و سازههای تاریخی میدان نقش جهان،چهلستون و دولتخانه صفوی پس از موج انفجار حملات هوایی به اصفهان را تشریح کرد.
خبرگزاری مهر، گروه استانها- کوروش دیباج: در روزگاری که مناقشات نظامی، دیگر مرز و محدوده نمیشناسد، نهتنها جان انسانها بلکه ریشههای تمدنی بشریت در معرض تهدید قرار گرفته است.
موج انفجار ناشی از حملات اخیر در نزدیکی بافت تاریخی اصفهان، یک بار دیگر نشان داد که در عصر فناوری و ادعای حقوق بشر، میراث فرهنگی همچنان بیپناهترین قربانی جنگهاست.
اصفهان، شهری که قرنهاست به عنوان «نگین تمدن ایرانی- اسلامی» و نمادی از تعامل هنر، ایمان و دانش بشری شناخته میشود، امروز در برابر آسیبهای ناشی از این حملات ایستاده است. میدان نقش جهان، مسجد امام، عالیقاپو و چهلستون نه فقط یادگارهایی از ایران، بلکه بخشی از حافظه معماری و فرهنگی جهاناند.
بیتوجهی به کنوانسیونهای بینالمللی و اصول بنیادین حفاظت از میراث فرهنگی، میتواند به حذف تدریجی چهرههای شاخص تمدنها از نقشه فرهنگی جهان بینجامد. موج انفجار، هرچند در ظاهر آسیبهای سطحی ایجاد میکند، اما به تعبیر کارشناسان، ساختارهای درونی و تعادل ایستایی بناهای تاریخی را تهدید مینماید.
ترکهای ریز امروز، میتوانند پیشدرآمد فروپاشی فردا باشند؛ و این آسیبها، در شهری که سالهاست با خطر فرونشست زمین نیز روبهروست، چهرهای دوچندان بحرانی به خود میگیرد. سکوت در برابر چنین تهدیدهایی، نه فقط مماشات در برابر یک حادثه محلی، بلکه غفلت از وظیفه جهانی ما در صیانت از میراث مشترک بشریت است.
در همین راستا، خبرگزاری مهر در گفتگو با امیرکرمزاده، مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان، ابعاد دقیق خسارات وارده به مجموعههای تاریخی از میدان نقش جهان تا دولتخانه صفوی و کاخموزه چهلستون را بررسی کرده است. او در این گفتگو با ارائه گزارش فنی و هشدارهای کارشناسی، از شدت و ماهیت آسیبها، روند پایش حفاظتی و مخاطرات بلندمدت برای بناهای باستانی سخن گفته و خواستار ورود جدیتر نهادهای بینالمللی و جامعه جهانی برای حفاظت از میراث تمدنی ایران شده است.
*در روزهای اخیر گزارشهایی از وارد شدن خسارت به برخی بناهای تاریخی اصفهان منتشر شده است. در ابتدا بفرمایید ارزیابی اولیه شما از میزان خسارتها در مجموعه میدان نقش جهان و دیگر بناهای تاریخی شهر چیست؟
وقتی درباره اصفهان صحبت میکنیم در واقع درباره شهری سخن میگوییم که به تعبیر بسیاری از پژوهشگران «شهرموزه» است؛ شهری که در حدود دو هزار هکتار بافت تاریخی دارد و در هر بخش آن لایههایی از تاریخ چندصد ساله ایران نهفته است. در چنین شهری هر حادثهای که منجر به ایجاد موج انفجار یا لرزشهای شدید شود، بالقوه میتواند به دهها بنای تاریخی آسیب وارد کند.
در حادثه اخیر نیز همین مسئله رخ داد. موج انفجار ناشی از حمله در محدودهای که فاصله چندانی با مرکز تاریخی شهر ندارد، در شعاعی گسترده گسترش پیدا کرد. بر اساس بررسیهای اولیه تیمهای فنی ما، این موج تا فاصلهای در حدود یک کیلومتر اثرگذاری داشته است. در چنین شرایطی طبیعی است که بناهایی که عمدتاً با مصالح سنتی مانند خشت، گل، آجر و ملاتهای تاریخی ساخته شدهاند، نسبت به این نوع ارتعاشات بسیار حساس باشند.
در مجموعه میدان نقش جهان که یکی از مهمترین آثار ثبت جهانی ایران در فهرست یونسکو است، نشانههایی از آسیب در چند بخش مشاهده شده است. برخی از کاشیهای تاریخی در بخشهایی از بدنهها و ایوانها دچار ریزش یا ترک شدهاند، تعدادی از عناصر تزئینی آسیب دیدهاند و در برخی نقاط نیز ترکهایی در سازه مشاهده شده که نیازمند بررسی دقیقتر است.
در کاخ عالیقاپو نیز ترکهایی که پیشتر در برخی بخشها وجود داشت، به دلیل موج انفجار تشدید شده و در برخی نقاط افزایش طول و عرض ترکها را مشاهده کردهایم. همچنین در کاخموزه چهلستون و بخشهایی از مجموعه دولتخانه صفوی نیز آثار لرزش و آسیبهای تزئینی ثبت شده است.
نکته مهم این است که در بناهای تاریخی، آسیبها همیشه به صورت فوری و کامل آشکار نمیشوند. گاهی یک موج انفجار میتواند باعث ایجاد تنش در سازه شود که آثار آن هفتهها یا حتی ماهها بعد ظاهر میشود. به همین دلیل ما هنوز در مرحله ارزیابیهای دقیق هستیم.
*برخی کارشناسان هشدار دادهاند که حتی اگر خسارتهای فعلی محدود به نظر برسد، ممکن است در آینده مشکلات جدیتری ایجاد شود. آیا چنین خطری وجود دارد؟
بله، این یکی از مهمترین نگرانیهای ماست. در معماری تاریخی، بسیاری از عناصر سازهای به صورت شبکهای به هم متصل هستند و یک آسیب کوچک میتواند در طول زمان به آسیب بزرگتر تبدیل شود.
برای مثال، وقتی در یک ستون تاریخی یا در یک دیوار باربر ترک ایجاد میشود، ممکن است در ظاهر مشکل چندان جدی به نظر نرسد، اما همان ترک میتواند در اثر تغییرات دما، رطوبت یا لرزشهای بعدی گسترش پیدا کند. در نهایت این فرآیند ممکن است به ضعف سازهای منجر شود.
در مسجد جامع عباسی اصفهان که یکی از شاخصترین بناهای دوره صفوی و به تعبیر بسیاری از پژوهشگران «نگین معماری جهان اسلام» است، ما نشانههایی از آسیب در برخی بخشها مشاهده کردهایم. برای مثال در یکی از ستونها تغییر شکل جزئی دیده شده و در برخی بخشهای کاشیکاری نیز ریزش یا ترک ایجاد شده است.
اینها مسائلی نیستند که بتوان به سادگی از کنار آنها گذشت. وقتی کاشیای که ۴۰۰ یا ۵۰۰ سال قدمت دارد آسیب میبیند، حتی اگر بتوان نمونه مشابهی جایگزین کرد، در واقع بخشی از اصالت تاریخی بنا از دست میرود.
به بیان سادهتر، مرمت همیشه به معنای بازگرداندن کامل ارزش تاریخی نیست. اگر یک اثر هنری اصیل از بین برود و نسخهای جدید جایگزین آن شود، دیگر همان اثر تاریخی اولیه نیست. به همین دلیل ما نسبت به هرگونه آسیب—even اگر در ظاهر کوچک باشد—حساسیت بسیار زیادی داریم.
*آیا در حال حاضر ارزیابی دقیقی از میزان خسارتها انجام شده یا هنوز بررسیها ادامه دارد؟
یک کمیته تخصصی از کارشناسان مرمت، سازه و باستانشناسی تشکیل شده و بررسیها به صورت مرحلهای در حال انجام است. این تیمها در حال مستندسازی دقیق آسیبها هستند.
اما همانطور که اشاره کردم، در بناهای تاریخی ارزیابی فوری همیشه کافی نیست. ممکن است امروز تصور کنیم میزان خسارت مثلاً ۲۰ درصد است، اما چند هفته بعد مشخص شود که آسیبهای پنهان بیشتری وجود دارد.
برای مثال، گاهی در زیر پوششهای تزئینی یا در لایههای داخلی سازه ترکهایی ایجاد میشود که در نگاه اول دیده نمیشود. اگر این ترکها گسترش پیدا کنند، ممکن است بخشی از بنا در آینده دچار ریزش شود.
به همین دلیل ما علاوه بر بررسیهای ظاهری، از ابزارهای پایش سازهای و مطالعات مهندسی نیز استفاده میکنیم تا بتوانیم تصویر دقیقتری از وضعیت بناها به دست آوریم.
*با توجه به اینکه میدان نقش جهان در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است، آیا اقدامات خاصی برای اطلاعرسانی به سازمانهای بینالمللی انجام شده است؟
بله، این موضوع از همان ساعات اولیه در دستور کار قرار گرفت. ما طبق پروتکلهای بینالمللی، اطلاعات مربوط به موقعیت دقیق بناهای ثبت جهانی را پیشتر نیز به یونسکو اعلام کرده بودیم.
در مجموعه میدان نقش جهان علائم «سپر آبی» یونسکو نصب شده است؛ این علامت بر اساس کنوانسیونهای بینالمللی نشان میدهد که بنا تحت حفاظت میراث فرهنگی جهانی قرار دارد و هرگونه آسیب به آن میتواند به عنوان نقض قوانین بینالمللی تلقی شود.
پس از حادثه اخیر نیز گزارشهای رسمی تهیه و برای نهادهای مربوطه ارسال شده است. همچنین مختصات دقیق بناها (UTM) و اطلاعات حفاظتی آنها در اختیار مراجع بینالمللی قرار گرفته است تا از هرگونه خطر احتمالی جلوگیری شود.
برخی کارشناسان معتقدند حمله یا آسیب رساندن به بناهای تاریخی ثبت جهانی میتواند مصداق «جنایت علیه میراث فرهنگی» تلقی شود. شما این موضوع را چگونه ارزیابی میکنید؟
بر اساس کنوانسیونهای بینالمللی از جمله کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه درباره حفاظت از اموال فرهنگی در زمان درگیریهای مسلحانه، بناهای تاریخی و فرهنگی باید از هرگونه تعرض مصون بمانند.
این موضوع صرفاً مربوط به یک کشور نیست. میراث ثبت جهانی در واقع متعلق به کل بشریت است. وقتی یک بنای ثبت جهانی آسیب میبیند، در حقیقت بخشی از حافظه تاریخی جهان آسیب دیده است.
به همین دلیل ما معتقدیم جامعه جهانی باید نسبت به این موضوع حساس باشد. اگر بناهایی با قدمت چندصد ساله که نماد تمدن انسانی هستند در معرض خطر قرار بگیرند، این مسئله تنها یک موضوع محلی یا ملی نیست.
*در چنین شرایطی برای حفاظت از آثار تاریخی و موزهها چه اقداماتی انجام دادهاید؟
در حوزه حفاظت اضطراری چند اقدام مهم انجام شده است. نخست اینکه اشیای ارزشمند و آثار موزهای که امکان جابهجایی داشتند، طبق پروتکلهای حفاظتی به مخازن امن منتقل شدهاند.
دوم، تیمهای تخصصی پایش سازهای در بناهای مهم مستقر شدهاند تا وضعیت ترکها و تغییرات احتمالی را به صورت مستمر بررسی کنند.
سوم، اقدامات مرتبط با پدافند غیرعامل در مجموعههای تاریخی اجرا شده است؛ از جمله ایمنسازی برخی فضاها، محدود کردن دسترسیها و تقویت سیستمهای حفاظتی. همچنین هماهنگیهایی با نهادهای مختلف انجام شده تا در صورت وقوع حوادث احتمالی بتوان سریعاً واکنش نشان داد.
*یکی از نگرانیهایی که مطرح میشود این است که اصفهان علاوه بر این حوادث با پدیده فرونشست زمین نیز مواجه است. آیا ترکیب این عوامل میتواند خطر جدیتری برای بناهای تاریخی ایجاد کند؟
قطعاً همینطور است. فرونشست زمین در سالهای اخیر یکی از چالشهای جدی برای میراث تاریخی اصفهان بوده است.
وقتی یک سازه تاریخی همزمان تحت تأثیر چند عامل تنشزا قرار بگیرد از جمله فرونشست زمین، ارتعاشات ناشی از انفجار و تغییرات محیطی—احتمال آسیبپذیری آن افزایش مییابد.
به همین دلیل ما در حال انجام مطالعات دقیقتری هستیم تا بدانیم این عوامل چگونه بر پایداری سازهای بناها تأثیر میگذارند.
*در پایان اگر بخواهید پیامی به جامعه جهانی و نهادهای بینالمللی میراث فرهنگی بدهید، چه خواهید گفت؟
پیام ما بسیار روشن است. میراث فرهنگی تنها متعلق به یک کشور نیست؛ این میراث بخشی از هویت مشترک بشریت است.
میدان نقش جهان، مسجد جامع عباسی، چهلستون و مجموعه دولتخانه صفوی فقط بناهای تاریخی یک شهر نیستند؛ اینها نمادهایی از تاریخ، هنر و تمدن انسانی هستند که قرنها پابرجا ماندهاند.
اگر چنین آثاری در معرض خطر قرار بگیرند، در واقع بخشی از تاریخ جهان در معرض نابودی قرار گرفته است.
از جامعه جهانی، نهادهای فرهنگی، پژوهشگران و دوستداران میراث فرهنگی در سراسر جهان انتظار داریم نسبت به این موضوع حساس باشند و از سازوکارهای بینالمللی برای حفاظت از میراث فرهنگی استفاده کنند.
زیرا اگر روزی این بناها از میان بروند، تنها یک کشور متضرر نخواهد شد؛ بلکه جهان بخشی از حافظه تاریخی خود را از دست خواهد داد.
