اعتراض رسمی ایکوم به یونسکو درباره حملات به بناهای تاریخی ایران
اصفهان-رئیس پیشین کمیته ملی موزههای ایران از ثبت اعتراض ایکوم به یونسکو در واکنش به حملات رژیم صهیونیستی به آثار تاریخی از جمله اصفهان خبر داد.
خبرگزاری مهر، گروه استانها– کورش دیباج: در پی حملات هوایی اخیر رژیم صهیونیستی به ساختمان استانداری اصفهان، موج انفجار به مجموعه تاریخی دولتخانه صفوی و کاخموزه چهلستون از مهمترین بناهای تاریخی ثبت جهانی و اجزای بافت تاریخی و فرهنگی اصفهان آسیبهایی وارد کرده است.
این در حالی است که بر اساس کنوانسیونهای بینالمللی، آثار فرهنگی و تاریخی، بهویژه در محدودههای ثبت جهانی، باید در زمان درگیریهای نظامی از هرگونه تعرض مصون بمانند و حتی با نصب نشان «سپر آبی» بهعنوان نماد حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ مورد شناسایی قرار میگیرند.
در همین زمینه با احمد محیط طباطبایی، رئیس پیشین کمیته ملی موزههای ایران (ایکوم) و پژوهشگر میراث فرهنگی، درباره ابعاد حقوقی و فرهنگی این حادثه، جایگاه مجموعه دولتخانه صفوی در نظام میراث جهانی و وظایف جامعه جهانی برای حفاظت از این آثار گفتوگو کردهایم که مشروح آن را در ذیل از نظر میگذرانید.
در روزهای گذشته حمله هوایی به ساختمان استانداری اصفهان باعث وارد شدن خساراتی به مجموعه دولتخانه صفوی و کاخموزه چهلستون شده است. از منظر حقوق میراث فرهنگی و مقررات بینالمللی، چنین رخدادی چگونه ارزیابی میشود؟
مجموعه دولتخانه صفوی و محدوده میدان نقش جهان در زمره مهمترین بخشهای میراث جهانی ایران قرار دارند و در چارچوب ضوابط یونسکو، این مناطق باید از هرگونه اقدام نظامی یا فعالیتی که آنها را در معرض خطر قرار دهد دور نگه داشته شوند. اصولاً در حقوق بینالملل فرهنگی، یک اصل بسیار مهم وجود دارد و آن اینکه در زمان جنگ نیز آثار فرهنگی و تاریخی باید مورد احترام قرار گیرند و از حمله مصون بمانند.
در کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه درباره حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه تصریح شده که دولتها موظفاند از هدف قرار دادن بناهای فرهنگی خودداری کنند، مگر در شرایط بسیار استثنایی که یک اثر بهطور مستقیم برای اهداف نظامی استفاده شده باشد. در مورد مجموعه دولتخانه صفوی چنین موضوعی اساساً مطرح نبوده است. بنایی که مورد حمله قرار گرفته ساختمان استانداری بوده که ماهیتی اداری و سیاسی دارد و نمیتوان آن را در زمره اهداف نظامی قرار داد.
بنابراین از منظر حقوق بینالملل میراث فرهنگی، وقوع چنین حملهای در مجاورت یک مجموعه تاریخی مهم و ثبت جهانی، امری بسیار نگرانکننده است و باید مورد بررسی جدی قرار گیرد.
اشاره کردید که این مجموعه در محدوده میراث جهانی قرار دارد. جایگاه دولتخانه صفوی و چهلستون در ساختار تاریخی و فرهنگی اصفهان چیست؟
دولتخانه صفوی در واقع هسته مرکزی قدرت و مدیریت شهری اصفهان در دوره صفویه بوده است. زمانی که شاه عباس اول پایتخت را به اصفهان منتقل کرد، ساختار شهری جدیدی شکل گرفت که میدان نقش جهان، کاخها، باغها و مجموعههای اداری و حکومتی در آن نقش کلیدی داشتند. کاخ چهلستون نیز یکی از مهمترین بناهای این مجموعه است که علاوه بر ارزش معماری، از نظر هنری و تاریخی نیز اهمیت فوقالعادهای دارد.
این کاخ نهتنها محل برگزاری مراسم رسمی و دیپلماتیک بوده بلکه نقاشیها و تزئینات آن روایتگر بخشی از تاریخ ایران در دوره صفوی است. به همین دلیل هر آسیبی که به چنین مجموعهای وارد شود، در واقع آسیب به بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی ایران و حتی جهان محسوب میشود.
وقتی از میراث جهانی صحبت میکنیم، منظور فقط یک بنای تاریخی نیست؛ بلکه یک روایت تمدنی است که طی قرنها شکل گرفته و به نسل امروز رسیده است. بنابراین هرگونه تهدید یا آسیب به چنین آثاری باید با حساسیت بسیار بالا مورد توجه قرار گیرد.
گفته میشود که نشان «سپر آبی» نیز در این مجموعه نصب شده بود. این نشان چه مفهومی دارد و چه جایگاهی در حقوق بینالملل دارد؟
نشان سپر آبی در واقع نمادی است که بر اساس کنوانسیون لاهه برای حفاظت از اموال فرهنگی در زمان جنگ تعریف شده است. این نشان دقیقاً همان نقشی را در حوزه میراث فرهنگی دارد که نشان صلیب سرخ در حوزه امدادرسانی انسانی ایفا میکند.
وقتی یک اثر فرهنگی یا یک مجموعه تاریخی این نشان را دارد، در واقع به طرفهای درگیر در یک مخاصمه اعلام میکند که این مکان یک اثر فرهنگی ارزشمند است و باید از هرگونه حمله یا آسیب مصون بماند. نصب این نشان به معنای درخواست احترام به میراث مشترک بشری است.
به همین دلیل اگر در مجاورت یا محدوده چنین مکانهایی عملیات نظامی صورت گیرد و باعث آسیب به آنها شود، جامعه جهانی نسبت به آن حساسیت نشان میدهد و موضوع میتواند در سطح سازمانهای بینالمللی مانند یونسکو یا شورای بینالمللی موزهها مطرح شود.
با توجه به اینکه گفته میشود آسیبها بیشتر ناشی از موج انفجار بوده و حمله مستقیم به خود بنای تاریخی صورت نگرفته، آیا باز هم انتظار واکنش جامعه جهانی وجود دارد؟
بله، حتی در چنین شرایطی نیز انتظار واکنش وجود دارد. در واقع مسئله فقط حمله مستقیم به یک بنای تاریخی نیست؛ بلکه هرگونه اقدام نظامی که باعث آسیب به آثار فرهنگی شود میتواند موضوع بررسی قرار گیرد.
در بسیاری از موارد در جهان، حتی وقتی یک اثر تاریخی بهطور مستقیم هدف قرار نگرفته اما در اثر عملیات نظامی آسیب دیده است، این مسئله در مجامع بینالمللی مطرح شده و گزارشهای رسمی درباره آن تهیه شده است.
نکته مهم این است که میراث جهانی فقط متعلق به یک کشور نیست. این آثار بخشی از میراث بشری محسوب میشوند. دولتها ممکن است تغییر کنند، مرزها ممکن است دستخوش تحول شوند، اما آثار فرهنگی و تاریخی در واقع حافظه مشترک انسانها هستند. وقتی چنین میراثی آسیب میبیند، در حقیقت بخشی از تاریخ جهان آسیب دیده است.
بنابراین طبیعی است که انتظار داشته باشیم نهادهایی مانند یونسکو یا ایکوم نسبت به این موضوع واکنش نشان دهند و دستکم در قالب بررسی کارشناسی یا اعلام نگرانی رسمی به آن بپردازند.
آیا اقداماتی از سوی نهادهای مرتبط در ایران برای پیگیری این موضوع در سطح بینالمللی انجام شده است؟
تا آنجا که اطلاع دارم، کمیتههای مرتبط در ایران از جمله کمیتههای تخصصی در حوزه میراث فرهنگی و موزهها اعتراض خود را ثبت کردهاند و موضوع در حال پیگیری است. هدف از این پیگیریها در درجه نخست جلوگیری از تکرار چنین اتفاقاتی است.
وقتی چنین موضوعی در سطح بینالمللی مطرح میشود، در واقع نوعی هشدار به طرفهای درگیر داده میشود که باید نسبت به میراث فرهنگی حساسیت بیشتری داشته باشند و اقدامات خود را با در نظر گرفتن این مسئله انجام دهند.
در بسیاری از موارد همین حساسیتها و پیگیریها باعث میشود که در ادامه درگیریها، آثار فرهنگی بیشتر مورد توجه قرار گیرند و از آسیبهای احتمالی مصون بمانند.برخی کارشناسان معتقدند یکی از عوامل افزایش خطر برای بناهای تاریخی در زمان بحران، حضور
مراکز اداری یا انتظامی در مجاورت این آثار است. نظر شما در این باره چیست؟
این نکته کاملاً درست است و اتفاقاً سالهاست که در ادبیات حفاظت از میراث فرهنگی مطرح میشود. در بسیاری از کشورها توصیه میشود که در محدوده آثار تاریخی و بهویژه در عرصه و حریم آثار ثبت جهانی، فعالیتهای نظامی یا امنیتی انجام نشود.
چنین فعالیتهایی میتواند در زمان بحران یا جنگ، خطر را برای این بناها افزایش دهد. به همین دلیل یکی از اصول مهم مدیریت میراث جهانی این است که کاربریهای حساس یا پرخطر از این محدودهها دور نگه داشته شوند.
در مورد مجموعه دولتخانه صفوی نیز بهتر بود که از ابتدا چنین ملاحظاتی با دقت بیشتری در نظر گرفته میشد تا احتمال وقوع چنین خطراتی کاهش پیدا کند.
در شرایط فعلی، چه اقداماتی میتواند به حفاظت بهتر از این آثار تاریخی کمک کند؟
به نظر من دو اقدام اساسی باید در دستور کار قرار گیرد. نخست اینکه در تمام مجموعههای تاریخی و فرهنگی، بهویژه آنهایی که در فهرست میراث جهانی قرار دارند، حضور و فعالیت مراکز نظامی و انتظامی به حداقل برسد یا بهطور کامل حذف شود. این موضوع میتواند نقش مهمی در کاهش خطرات احتمالی داشته باشد.
دومین اقدام نیز فعال کردن ظرفیتهای بینالمللی برای حفاظت از میراث فرهنگی است. نهادهایی مانند یونسکو، ایکوم و شبکه سپر آبی جهانی دقیقاً با همین هدف شکل گرفتهاند که در زمان بحران یا جنگ بتوانند از آثار فرهنگی حمایت کنند.
اگر این ظرفیتها بهدرستی فعال شوند، میتوان انتظار داشت که توجه بیشتری به حفاظت از میراث فرهنگی جلب شود و طرفهای درگیر در هرگونه مخاصمه، نسبت به این موضوع مسئولانهتر عمل کنند.
در پایان اگر نکتهای باقی مانده بفرمایید.
نکتهای که باید بر آن تأکید کنم این است که میراث فرهنگی در واقع امانتی است که از گذشته به ما رسیده و باید آن را به نسلهای آینده منتقل کنیم. بناهایی مانند چهلستون یا مجموعه دولتخانه صفوی حاصل قرنها تجربه، هنر و فرهنگ هستند.
ما این میراث را از گذشتگان خود دریافت کردهایم؛ همانطور که آنها آن را حفظ کردند و به ما رساندند، ما هم مسئول هستیم که آن را برای آیندگان حفظ کنیم. این مسئولیت فقط بر عهده یک کشور نیست؛ بلکه مسئولیتی جهانی است و همه باید برای حفاظت از آن تلاش کنند.
