بازی های سنتی ایران؛ بازی ها و سرگرمی های قدیمی در ایران

با مرور بازی‌های سنتی ایران، دامنه‌ وسیع و ریشه‌دار این میراث فرهنگی جلوه‌گر می‌شود. در هر گوشه از کشور، بزرگ‌ترها بازی‌ها و سرگرمی‌های بومی را نسل به نسل معرفی کرده‌اند و به آن افتخار ورزیده‌اند. این بازی‌ها هم‌زمان مهارت‌های کاربردی زندگی را می‌آموزند و حامل روایت‌ها و ارزش‌های کهن هر منطقه‌اند.

از منظر روان‌شناسی، بازی تنها تفریح نیست؛ ابزاری برای رشد و دگرگونی است. تمایل درونی انسان به تخلیه انرژی و تجربه‌گری، او را به سوی بازی می‌کشاند. این کنش جمعی، گرایش‌ها و هنجارهای اجتماعی را درونی می‌کند، نظم و قانون را تمرین می‌دهد و توانمندی‌های لازم برای زیستن کنار دیگران را پرورش می‌دهد.

بازی‌های سنتی ـ فارغ از مکان اجرا ـ آینه‌ای از نیازها و میل‌های جمعی بازیکنان‌اند. به همین دلیل، بسیاری از آن‌ها از نیازهای مشترک در قبیله‌ها، روستاها و شهرهای کوچک و بزرگ برمی‌خیزند و با بافت محلی سازگار می‌شوند.

در سرزمینی پهناور مانند ایران، با تنوع اقلیمی و فرهنگی چشمگیر، گونه‌های گوناگونی از بازی‌ها و سرگرمی‌ها دیده می‌شود که به زندگی روزمره شور و حرکت می‌بخشند. تاریخ دقیق پیدایش بسیاری از این بازی‌ها ثبت نشده؛ اما ردشان را می‌توان در متون کهن و روایت‌های محلی پی گرفت.

عوامل متعددی در شکل‌گیری و اجرای بازی‌ها نقش دارند: رده‌سنی، نوع و هدف، گستره اجرا، جنسیت و تعداد بازیکن، زمان و مکان برگزاری، قواعد و ابزار و… . برخی بازی‌ها با تفاوت‌های جزئی یا با نام‌های متفاوت در نقاط مختلف ایران رایج بوده‌اند و مطالعه‌ دقیق آن‌ها پرده از نیازهای محلی و ملی برمی‌دارد.

دگرگونی بازی‌های بومی از گذشته تا امروز

برای نمونه، در ایران باستان، خانواده‌های توانگر به فرزندان خود سوارکاری، تیراندازی و چوگان می‌آموختند. با شتاب مدرن‌سازی و صنعتی‌شدن، الگوهای زندگی تغییر یافت و ایران نیز از این قاعده مستثنی نبود. تکنولوژی‌های نو، ریتم تند زندگی شهری، تبدیل برخی بازی‌ها به ورزش‌های جهانی و قواعد نوین، آرام‌آرام مجال سنت‌های بازی را محدود کردند.

با کوچ مردم از دشت و جنگل و کوه و ساحل به شهرهای بزرگ، تجربه موقعیت‌های چالش‌برانگیز طبیعی و تمرین مهارت‌های بقا کم‌رنگ‌تر شد.

جای بسیاری از سرگرمی‌های قدیمی را فعالیت‌های نوین گرفته است. اما آیا بازی‌های تازه به همان اندازه بر ذهن، روان و جسم انسان اثر مثبت می‌گذارند؟ اهداف گوناگون، طیفی از بازی‌ها را در ایران شکل داده است. در ادامه نگاهی طبقه‌بندی‌شده به این طیف می‌اندازیم:

رده‌بندی سرگرمی‌ها و بازی‌های کهن

1. «بازی‌های ورزشی» که بر مهارت‌های حرکتی و توان بدنی تکیه دارند؛
2. «بازی‌های نمایشی» که مهارت‌های نمایشی نیمه‌حرفه‌ای می‌طلبند و در مهمانی‌ها، جشن‌ها، آیین‌ها و مناسبت‌های مشابه اجرا می‌شوند؛ و
3. «بازی‌های تفننی» که بیشتر برای نشاط و گذران اوقات فراغت دنبال می‌شوند.

در شیوه تعیین نوبت آغاز بازی، هر منطقه روش‌های خاص خود را دارد. برای یارگیری و تقسیم تیم‌ها نیز الگوهای محلی متنوعی رایج بوده است. آشنایی با این روال‌ها، تصویر دقیق‌تری از فضای بازی‌های بومی ایران به دست می‌دهد. چند نمونه را ببینیم:

نمونه‌هایی از بازی‌های بومی در ایران

نمونه‌های زیر صرفاً برای آشنایی با گونه‌های فعالیت‌ها و بازی‌های کهن ایرانی آورده شده‌اند:

• شماره 1) جهت تعیین نوبت:

{خدایا زمین} – استان بوشهر ، جنوب غربی ایران .

در آغاز، دو سرگروه یکی «خدا» و دیگری «زمین» را برمی‌گزینند. سپس یکی از آن‌ها توپ را تا فاصله‌ای نه‌چندان دور پرتاب می‌کند. بعد با تکه‌چوبی روی زمین، قدم‌به‌قدم فاصله را «اندازه‌گیری» می‌کند؛ هر بار که چوب را جابه‌جا می‌کند، می‌گوید: «اول خدا، دوم زمین…». اگر هنگام گفتن واژه‌ انتخابیِ یک تیم، نوک چوب به توپ برسد، همان تیم بازی را شروع می‌کند.

• شماره 2) جهت یار گیری:

{خورشید یا ماه} – استان خراسان ، شمال شرقی ایران .

دو نفر به‌عنوان «خان» تعیین می‌شوند تا با پاسخ به پرسش بازیکنان، اعضای تیم خود را برگزینند. بازیکنان پیشاپیش یکی از دو واژه «خورشید» یا «ماه» را در ذهن دارند و دو‌به‌دو نزد خان‌ها می‌روند و می‌پرسند: «ماه می‌خواهید یا خورشید؟». اگر پاسخ خان با انتخاب بازیکن یکی باشد، آن بازیکن به تیم او می‌پیوندد.

• شماره 3) بازی های ورزشی:

{آشیرما (به معنای «چپش کن»)} – استان آذربایجان ، شمال غربی ایران :

کشتی‌گیران در میدان باز و میان همهمه تماشاگران و صدای طبل، بدن گرم می‌کنند. داوری باتجربه کمربند هر دو کشتی‌گیر را می‌سنجد تا از استحکام آن مطمئن شود. هر کس بتواند کمربند حریف را بگیرد، او را از زمین بلند کند و به زمین بکوبد، پیروز میدان است.

• شماره 4) بازی های نمایشی:

{ذکر خنجر (به معنای ستایش خنجر)} – استان گلستان ، شمال ایران .

دو صف روبه‌رو تشکیل می‌شود و رهبر گروه میان صف‌ها می‌ایستد. او سرآغاز نغمه‌های آیینی را می‌خواند تا شور حرکت را در جمع برانگیزد. دیگران هم‌صدا می‌شوند و با او ریتم می‌گیرند. رفته‌رفته حرکت‌ها تندتر می‌شود تا جایی که رقصندگان در مرکز دایره به هم می‌رسند و خنجری را نشانه جسارت بالا می‌برند. این بازی سه بخش دارد و هر بخش، آواز و حرکت‌های ویژه خود را دنبال می‌کند.

توجه: همه بازی‌های نمایشی رنگ‌وبوی مذهبی ندارند و مشارکت در آن‌ها منحصر به مردان نیست. بسیاری از این بازی‌ها شادند و زنان و مردان در کنار هم اجرا می‌کنند.

• شماره 5) بازی های تفریحی :

{گل گل} – سیستان و بلوچستان ، جنوب شرقی ایران .

دو سرگروه، هر یک تیمی پنج‌نفره می‌چینند و قطعه زمینی مشخص برای بازی دریافت می‌کنند. هر سردسته پنهانی نام گلی را برمی‌گزیند. سپس از بازیکنان، یکی‌یکی می‌پرسند: «گل، گل، از گل‌ها چه گل؟». بازیکنان باید نام گل درست را حدس بزنند و سرگروه‌ها مجازند راهنمایی مختصر بدهند. تیمی که زودتر پاسخ درست را بیابد برنده است و اعضای تیم بازنده باید برندگان را در تمام مسیر تعیین‌شده کول کنند.

گستره شگفت تنوع در فرهنگ بازی ایرانی

برآوردها نشان می‌دهد حدود ۲۵۰۰ بازی سنتی در ایران ثبت شده است و صدها موردِ غیرتکراری با نام‌های متفاوت رواج دارد. شاید در نگاه اول ساده به نظر برسند، اما هر کدام می‌توانند روزنه‌ای به سوی فهم فرهنگ ایرانی باشند. در هر ناحیه، شرایط تاریخی، اجتماعی، اقلیمی و جغرافیایی بر شکل و شیوه اجرای بازی‌ها اثر گذاشته و به تنوع آن‌ها دامن زده است.

توضیح: متن حاضر خلاصه‌ای و بازنویسی‌شده از کتاب «راهنمای بازی‌های ایران» است که مطالعه آن برای علاقه‌مندان توصیه می‌شود!