گشتی در بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی؛ روایت خرقه و کاغذ دیواری طلایی
در بافت تاریخی اردبیل، بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی همچون متنی زنده از تاریخ صفوی خوانده میشود؛ مجموعهای که جنتسرا، چلهگاه و شهیدگاه آن، هر یک بخشی از مسیر عرفانی و تاریخی را بازگو می کند.
به گزارش خبرنگار مهر، بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی نه صرفاً بهعنوان یک بنای تاریخی، بلکه همچون روایتی زنده از شکلگیری هویت معنوی و سیاسی ایران صفوی رخ مینماید. مجموعهای که در سکوت سنگین آجرها، کاشیهای فیروزهای و خطوط خوشنقش، قرنها سلوک عرفانی، قدرت، آئین و خاطره را در خود انباشته است.
گذر از ورودی این بقعه، عبور از مرز زمان است؛ جایی که خانقاه عارف بزرگ اردبیل به آرامی به مرکز مشروعیت یک دودمان بدل شد و معماری، نمادپردازی و فضاهای آئینی آن، هر یک تصویری مستقل از پیوند عرفان، سیاست و هنر ایرانی را پیش چشم مخاطب میگذارد. این گزارش، تلاشی است برای خواندن این روایت چندلایه؛ از جزئیترین نقشها تا کلیترین معناهایی که بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی در حافظه تاریخی ایران بر جای گذاشته است.
داخل مجموعه بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی بالاپوش یا خرقه ای ۷۰۰ ساله وجود دارد که شیخ زاهد گیلانی آن را به شیخ صفی هدیه کرده است و جنس آن هم نمدی بوده ولی اندازه آن ربطی به هیکل شیخ صفی نداشته و بیشتر نمادین بوده است.
آرامگاه شهیدان جنگ چالدران که به «شهیدگاه» شهرت دارد، در محوطهٔ مجموعه تاریخی آرامگاه شیخ صفیالدین اردبیلی و در جوار آرامگاه شاه اسماعیل یکم، بنیانگذار دودمان صفوی، در شهر اردبیل واقع شده است. این مکان پس از پایان نبرد سرنوشتساز چالدران میان ایران و امپراتوری عثمانی شکل گرفت؛ زمانی که شاه اسماعیل یکم دستور داد پیکر کشتهشدگان این جنگ از دشت چالدران جمعآوری و به اردبیل منتقل شود. پیکرها طی آئینی رسمی و با حضور شاه اسماعیل به خاک سپرده شدند و از آن زمان، این بخش از مجموعه صفوی به عنوان نمادی از یاد و خاطره جانباختگان آن نبرد تاریخی، «شهیدگاه» نام گرفت.
محسن حسین پور راهنمای بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی بخشهایی از این بقعه را برای خبرنگار مهر توضیح داد و گفت: کتیبه سنگی و مرمرین ۵۰۰ ساله فرمان نامه شاه تهماسب اول روی کتیبه سردر عالی قاپوی اردبیل نصب شده بود و در آن برخی قوانین حک شده و نوشته شده دزدی، کفتربازی، زدن ریش با تیغ حرام است.
بخش دیگری از این مجموعه دارالحفاظ نام دارد. حسین پور گفت: یعنی حافظان قرآن ۷۰۰ سال پیش توسط پسر شیخ صفی برای انجام فرایض دینی در دو طبقه احداث شد. شبستانهای بالا مختص به خانمها بوده است. برای حفظ بنا در حال حاضر شبستانهای بالا بسته است. در تزئینات این بخش از رنگهای گیاهی، پودرهای معدنی و پودر طلا روی گچ استفاده شده است.
حسین پور گفت: کاغذ دیواریهایی که در این بقعه وجود دارد جزو قدیمیترین کاغذ دیواریهای دنیاست که با رنگهای گیاهی کار شده و ۵۰۰ سال قدمت دارند. آخرین باری که اینجا مرمت شده ۲۵ سال پیش بوده است. داخل صندوقچه توخالی است و قبر حدود دو متر پایینتر است. ۵۰۰ سال پیش همایون شاه این صندوق را هدیه کرده است.
وی با بیان اینکه مقبره شاه اسماعیل اول ششمین نسل شیخ صفی بوده است که برای تزئینات صندوق آن از طلا و نقره و عاج فیل استفاده شده است. علامت کف دست نزدیک به آن هم وجود دارد که نمادین ۵ اصول دین یا ۵ طایفه قزلباش است گفت: عرض صندوقچه از عرض در بیشتر است بنابراین نشان میدهد که صندوق داخل همین اتاقک ساخته شده است.
وی با بیان اینکه شیخ صفی هم اینجا چله نشینی می کرده است گفت: نسب نامه صفویان نیز در تابلویی در این مجموعه به نمایش گذاشته شده که نشان میدهد شجره نامه شیخ صفی چه بوده است.
تالار چینی خانه که معروف ترین بخش این مجموعه است ۴۰۰ سال قدمت دارد. کلاً ۱۲۰۰ قطعه چینی در اینجا قرار داشته که ۸۰ تا را بردهاند و ۴۰۰ چینی هم به شهرهای اردبیل، مشهد و تبریز و اصفهان پخش شده و اکنون صد قطعه در این مجموعه وجود دارد.
در امتداد فضاهای آئینی و معماری بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی، «جنتسرا» یکی از شاخصترین بخشهای مجموعه به شمار میآید؛ فضایی که از نظر کارکرد و معنا، پیوندی عمیق با آئینهای صوفیانه و مناسک خانقاهی دارد. جنتسرا در گذشته محل برگزاری مجالس سماع، ذکر و گردهمایی مریدان و صوفیان طریقت صفوی بوده و معماری باز، هماهنگ و در عین حال نمادین آن، بیانگر مفاهیم عرفانی چون رهایی، سلوک و اتصال زمین به عالم معناست. انتخاب نام «جنتسرا» نیز اشارهای آشکار به درک بهشتی از این فضا دارد؛ جایی که تجربه جمعیِ معنویت، در سکوت و نظم معماری شکل میگرفت.
در کنار جنتسرا، «چلهگاه» بهعنوان فضایی خلوتگزینانه و فردی، نقش مکمل این ساختار آئینی را ایفا میکند. چلهگاه محل ریاضت، مراقبه و خلوتنشینی سالکان طریقت بوده است؛ فضایی ساده، کمنور و دور از تزئینات پرزرقوبرق که عمداً برای تمرکز درونی و بریدن از تعلقات دنیوی طراحی شده است. در این بخش، معماری به حداقل میرسد تا سالک در سکوت و تنهایی، مسیر سلوک عرفانی خود را طی کند و به پالایش روح بپردازد.
قرارگیری جنتسرا و چلهگاه در کنار یکدیگر، نشاندهنده نگاه جامع و مرحلهمند طریقت صفوی به سیر و سلوک عرفانی است.
