شهرجهانی صنایعدستی زیر سایه جنگ؛ نفس هنر اصفهان به شماره افتاد
اصفهان-بازار صنایعدستی اصفهان که معمولاً در نوروز پررونق است، امسال در سایه شرایط جنگی و کاهش سفرها با یکی از کمفروشترین دورههای خود مواجه شد.
خبرگزاری مهر، گروه استانها،کوروش دیباج: اصفهان به عنوان «شهر جهانی صنایعدستی» و یکی از مهمترین قطبهای تولید هنرهای سنتی ایران، دهههاست که اقتصاد بخشی از هنرمندان و کارگاههای آن بر پیوند میان صنایعدستی، گردشگری فرهنگی و بازارهای داخلی و خارجی استوار است.
در این میان، ایام نوروز همواره مهمترین فصل فروش برای هنرمندان این شهر محسوب میشود؛ دورهای که حضور گسترده گردشگران، رونق بازارچهها و افزایش تقاضا برای سوغات فرهنگی، نقش تعیینکنندهای در گردش مالی سالانه کارگاههای صنایعدستی دارد. با این حال شرایط جنگی اخیر و حملات دشمن به خاک ایران فضای اقتصادی و گردشگری کشور را تحت تأثیر قرار داده و بازار صنایعدستی اصفهان نیز از این تحولات بیتأثیر نمانده است.
کاهش محسوس سفرها افت حضور گردشگران در مراکز تاریخی، اختلال در برخی ارتباطات تجاری و آنلاین و شکلگیری فضای نااطمینانی اقتصادی، موجب شده بازار صنایعدستی در مهمترین فصل فروش سال با رکودی کمسابقه روبهرو شود.
بسیاری از هنرمندان و فعالان این حوزه میگویند که کارگاهها و فروشگاههای صنایعدستی در نوروز امسال با کاهش شدید تقاضا مواجه شدهاند و این وضعیت نگرانی جدی درباره تداوم فعالیت برخی کارگاهها ایجاد کرده است.
در چنین شرایطی، فعالان این حوزه معتقدند آسیبهای اقتصادی ناشی از شرایط جنگی تنها به کاهش فروش محدود نمیشود و میتواند بر زنجیره تولید، اشتغال هنرمندان و حتی تداوم برخی مهارتهای سنتی نیز اثر بگذارد. گزارش پیشرو تلاش دارد با بررسی وضعیت بازار صنایعدستی اصفهان در ماههای اخیر، ابعاد رکود ایجاد شده، خسارتهای اقتصادی وارد شده به کارگاهها و نگرانیهای هنرمندان و مسئولان این حوزه را مورد واکاوی قرار دهد.
چشم صنایع دستی ایران در رکود بی سابقه
حجتالله مرادخانی، پژوهشگر حوزه صنایعدستی و مدرس دانشگاه، در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار میکند: آنچه امروز در صنایعدستی اصفهان مشاهده میشود، تنها پیامد شرایط جنگی نیست.
او با اشاره به جایگاه تاریخی صنایعدستی اصفهان میگوید: این حوزه یکی از مهمترین جلوههای فرهنگی ایران به شمار میرود و در طول تاریخ مورد توجه پژوهشگران و گردشگران قرار داشته است. با این حال، به اعتقاد او، سالها نگاه صرفاً اقتصادی و نبود برنامهریزی راهبردی باعث شده این حوزه در برابر بحرانها آسیبپذیر باشد.
این پژوهشگر حوزه صنایعدستی توضیح میدهد: در هر بخش اقتصادی باید سازوکار مشخصی برای مدیریت بحران وجود داشته باشد؛ سازوکاری که بتواند پیش از وقوع بحران سناریوهای مختلف را بررسی کرده و برای آنها برنامهریزی کند. چنین رویکردی در حوزه صنایعدستی ایران کمتر دیده شده است.
او میگوید: مدیریت بحران شامل سه مرحله اصلی است: پیش از بحران، حین بحران و پس از بحران. در حالی که در حوزه صنایعدستی اغلب اقدامات به مرحله پس از بحران محدود شده و برنامهریزی جدی برای دو مرحله دیگر وجود نداشته است.
به گفته مرادخانی، پیامد این ضعف ساختاری امروز در بازار صنایعدستی اصفهان بهخوبی قابل مشاهده است. او خردهفروشی صنایعدستی اصفهان را «چشم صنایعدستی ایران» توصیف میکند و میگوید رکود عمیق این بازار نشان میدهد ساختار موجود آمادگی لازم برای مواجهه با بحرانهای اقتصادی و اجتماعی را نداشته است.
او همچنین به سخنان برخی مسئولان درباره رونق آینده صنایعدستی اشاره میکند و معتقد است: این اظهارات بیشتر بر پایه گزارشهای اداری و آمارهای رسمی است تا تحلیل میدانی. به گفته او، فاصله میان گزارشهای اداری و واقعیت زندگی هنرمندان باعث شده تصویر دقیقی از وضعیت موجود ارائه نشود.
مرادخانی در ادامه نسبت به پیامدهای بلندمدت بحران هشدار میدهد و میگوید: اگر شرایط فعلی ادامه پیدا کند، بسیاری از هنرمندان ناچار خواهند شد این حوزه را ترک کنند. این مسئله تنها به بیکاری هنرمندان محدود نمیشود، بلکه انتقال مهارتهای سنتی که طی نسلها شکل گرفته نیز با خطر جدی روبهرو خواهد شد.
این پژوهشگر حوزه صنایعدستی به نقش اینترنت بینالملل در بازار صنایعدستی اشاره میکند و میگوید پس از دوران کرونا، فروش آنلاین به یکی از مهمترین مسیرهای عرضه صنایعدستی تبدیل شده بود. با این حال، محدودیتهای اخیر در دسترسی به اینترنت بینالملل باعث شده این مسیر نیز تا حد زیادی از دسترس خارج شود.
مرادخانی معتقد است: اگر در سالهای گذشته یک بازار دیجیتال ملی برای صنایعدستی طراحی و اجرا میشد، امروز امکان حفظ بخشی از بازار وجود داشت. در چنین شرایطی حتی با اینترنت داخلی نیز امکان ثبت سفارش، فروش و ارسال محصولات به نقاط مختلف کشور فراهم بود.
به گفته او، نبود چنین زیرساختی باعث شده صنایعدستی ایران در شرایط کنونی با بنبست جدی در حوزه فروش مواجه شود. ریشه این وضعیت را باید در عدم شناخت دقیق مدیران از ماهیت صنایعدستی و کمتوجهی به زیرساختهای این حوزه جستوجو کرد؛ مسئلهای که در شرایط بحرانی امروز پیامدهای آن بیش از هر زمان دیگری آشکار شده است.
خسارت بالای پنج هزار میلیارد تومان به صنایع دستی اصفهان
مجدالدین تاج، رئیس اتحادیه صنایعدستی اصفهان، در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به پیامدهای اقتصادی جنگ برای این حوزه میگوید: صنایعدستی از جمله بخشهایی است که بهطور مستقیم از شرایط امنیتی و اقتصادی تأثیر میپذیرد. به گفته او، همزمانی شرایط جنگی با ماههای پایانی سال و ایام نوروز، ضربهای کمسابقه به بازار صنایعدستی وارد کرده است؛ چرا که اسفند و فروردین همواره مهمترین دوره فروش برای فعالان این حوزه محسوب میشود.
او توضیح میدهد: اسفندماه معمولاً زمان اوج خریدهای سازمانی، هدایا و سفارشهای نوروزی است و در فروردین نیز حضور گسترده گردشگران داخلی و خارجی باعث رونق بازار صنایعدستی میشود. با این حال، امسال شرایط جنگی موجب شد بخش بزرگی از این بازار عملاً از بین برود.
تاج با اشاره به جامعه فعال صنایعدستی استان میگوید: حدود پنجهزار هنرمند و فعال صنفی در اتحادیه صنایعدستی اصفهان عضویت دارند. بر اساس برآوردهای اولیه، اگر تنها میانگین فروش از دسترفته برای هر هنرمند در ماه اسفند حدود ۵۰۰ میلیون تومان و در ماه فروردین نیز حدود ۵۰۰ میلیون تومان در نظر گرفته شود، مجموع گردش مالی از دسترفته به رقمی در حدود هزار میلیارد تومان میرسد.
با این حال، رئیس اتحادیه صنایعدستی تأکید میکند: این رقم صرفاً مربوط به فروش از دسترفته است و در محاسبه آن هزینههای جاری کارگاهها لحاظ نشده است. به گفته او، اگر هزینههای ثابت از جمله اجاره کارگاهها، دستمزد کارکنان، هزینه انرژی، مواد اولیه و سایر مخارج تولید را در نظر بگیریم، برآورد خسارتها به مراتب افزایش مییابد و حداقل به پنج هزار میلیارد تومان میرسد.
او در ادامه توضیح میدهد: در میان اعضای اتحادیه، حدود هزار نفر فروشندگان صنایعدستی هستند، نزدیک به دو هزار نفر کارگاههای تولیدی با چندین نیروی انسانی دارند و حدود دو هزار نفر نیز بهصورت تکنفره در کارگاههای کوچک فعالیت میکنند. در شرایطی که فروش تقریباً متوقف شده، بسیاری از این فعالان حتی توان پرداخت هزینههای جاری کارگاه یا حقوق کارکنان خود را ندارند.
به گفته تاج، آنچه در نوروز امسال رخ داد صرفاً کاهش فروش نبود، بلکه در بسیاری از موارد فروش تقریباً به صفر رسید. او برای توصیف این وضعیت میگوید میزان فروش در پانزده روز نخست نوروز امسال برای برخی فعالان حتی به اندازه فروش یک روز نوروز سال گذشته هم نبوده است.
رئیس اتحادیه صنایعدستی اصفهان در ادامه به اختلال در ارتباطات اینترنتی نیز اشاره میکند و میگوید: در سالهای اخیر، بهویژه پس از دوران کرونا، بخش مهمی از فروش صنایعدستی از طریق فضای مجازی انجام میشد. با محدود شدن دسترسی به اینترنت بینالملل، بسیاری از تولیدکنندگان امکان ارتباط با مشتریان خارجی خود را از دست دادهاند و این مسئله فشار اقتصادی بر این حوزه را تشدید کرده است.
او میافزاید: تنها روزنه امید برای برخی فعالان این است که بتوانند از طریق دسترسی محدود به اینترنت بینالملل ارتباط خود را با مشتریان خارجی قدیمی حفظ کنند. در غیر این صورت، بازار صادراتی صنایعدستی نیز با تهدید جدی مواجه خواهد شد.
تاج در ادامه به آینده این حوزه در صورت تداوم شرایط فعلی اشاره میکند و هشدار میدهد: اگر حمایتهای فوری در حوزه مالیات، تسهیلات بانکی و قوانین اداری صورت نگیرد، بسیاری از کارگاهها ناچار به تعطیلی خواهند شد. به گفته او، تعطیلی کارگاهها به معنای بیکار شدن شمار زیادی از هنرمندان و کارگران است؛ افرادی که در بسیاری از موارد تحت پوشش بیمه بیکاری نیز قرار ندارند.
او تأکید میکند: مهمترین مطالبه فعالان این حوزه در شرایط کنونی، ایجاد امکان تابآوری اقتصادی است تا هنرمندان بتوانند فعالیت خود را دستکم تا فصل تابستان حفظ کنند؛ فصلی که با افزایش سفرها و حضور گردشگران میتواند بخشی از بازار صنایعدستی را احیا کند.
تعطیلی کارگاههای صنایع دستی اصفهان در سایه جنگ
نورالله عبداللهی، معاون صنایعدستی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان، نیز در گفتگو با خبرنگار مهر تأیید میکند: شرایط جنگی اخیر تأثیر مستقیمی بر فعالیت کارگاههای صنایعدستی داشته است.
او در توضیح ابعاد این بحران میگوید: حملات انجامشده در برخی نقاط شهر علاوه بر زیرساختهای عمومی، به تعدادی از کارگاههای صنایعدستی نیز آسیب وارد کرده است ازطرفی کارگاههایی در بافت تاریخی شهر و برخی محلات قدیمی از جمله مناطقی هستند که گزارشهایی از آسیبدیدگی آنها دریافت شده و بررسیهای کارشناسی برای برآورد دقیق خسارتها همچنان ادامه دارد.
با این حال، معاون صنایعدستی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان تأکید میکند: مهمترین پیامد بحران کنونی نه در تخریب فیزیکی، بلکه در توقف چرخه اقتصادی صنایعدستی دیده میشود. به گفته او، کاهش شدید گردشگری، تعطیلی بسیاری از فروشگاهها در نقاط اصلی عرضه صنایعدستی و لغو برنامههای شهری باعث شده تقاضا برای محصولات صنایعدستی به شدت کاهش یابد.
او توضیح میدهد: در استان اصفهان حدود چهار هزار و دویست کارگاه صنایعدستی فعال بوده که بخش عمده آنها در شهر اصفهان متمرکز هستند. به همین دلیل، بیشترین آسیب نیز به کارگاههای مستقر در این شهر وارد شده است.
به گفته عبداللهی، بسیاری از تولیدکنندگان بزرگ به دلیل کاهش شدید فروش و افزایش هزینههای تولید ناچار شدهاند بخشی از نیروی کار خود را تعدیل کنند یا فعالیت کارگاهها را بهطور موقت متوقف سازند. در مقابل، تولیدکنندگانی که بهصورت خانگی فعالیت میکنند آسیب کمتری دیدهاند، زیرا هزینههای ثابت کمتری دارند.
او همچنین به تفاوت میزان آسیب در رشتههای مختلف صنایعدستی اشاره میکند و میگوید: رشتههایی که تولید آنها بهصورت کارگاهی انجام میشود بیشترین آسیب را دیدهاند. از جمله این رشتهها میتوان به میناکاری، قلمزنی، خاتم و خاتم روی فلز اشاره کرد که تولید آنها نیازمند حضور همزمان چندین هنرمند در یک کارگاه است.
معاون صنایعدستی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان در ادامه به اقدامات انجامشده برای کاهش فشار بر فعالان این حوزه اشاره میکند و میگوید: یکی از سیاستهایی که در ماههای اخیر دنبال شده، تمرکز بر بازار شهرستانها بوده است.
به گفته او، با توجه به خروج بخشی از جمعیت از کلانشهرها در دوره جنگ، تقاضا در شهرهای کوچکتر افزایش یافته و تلاش شده با ایجاد بازارچههای موقت، بخشی از فروش هنرمندان در این مناطق حفظ شود.
او همچنین از پیگیری برای اعطای تسهیلات بانکی به کارگاههای صنایعدستی خبر میدهد و میگوید: هدف از این اقدام جلوگیری از تعطیلی کارگاههایی است که پیش از بحران در مسیر دریافت تسهیلات قرار داشتند. به گفته عبداللهی، در کنار این اقدامات، سایر برنامههای حمایتی و اجرایی حوزه صنایعدستی نیز همچنان در حال پیگیری است.
زنگ خطر برای شهر جهانی صنایعدستی
زنگ خطر برای شهر جهانی صنایعدستی گزارشها و اظهارات فعالان صنفی و مسئولان حوزه میراث فرهنگی نشان میدهد که کاهش گردشگران، افت تقاضای بازار و محدود شدن برخی ارتباطات تجاری، فشار مضاعفی بر کارگاههای صنایعدستی وارد کرده و بسیاری از هنرمندان را با دشواریهای اقتصادی مواجه ساخته است.
در چنین شرایطی، حمایتهای هدفمند اقتصادی، تقویت بازارهای داخلی و خارجی و برنامهریزی برای بازگشت رونق گردشگری میتواند نقشی تعیینکننده در عبور این حوزه از شرایط دشوار کنونی داشته باشد. تداوم حیات صنایعدستی اصفهان تنها به معنای حفظ یک فعالیت اقتصادی نیست؛ بلکه به صیانت از میراثی فرهنگی و هنری گره خورده است که طی قرنها در دل کارگاههای این شهر شکل گرفته و امروز نیز بخش مهمی از هویت فرهنگی ایران را نمایندگی میکند.
از این رو، مدیریت شرایط کنونی و بازگرداندن پویایی به بازار صنایعدستی، ضرورتی فراتر از یک مسئله اقتصادی و در واقع بخشی از حفاظت از میراث زنده فرهنگی کشور به شمار میآید.
