تاریخ فلزکاری در ایران؛ فلزکاری در ایران پیش از اسلام و پس از اسلام

ریشه‌های فلزکاری در ایران به روزگار بسیار کهن می‌رسد. در ایرانِ پیش از اسلام و به‌ویژه در عصر عیلامیان، معابد شوش با نقش‌برجسته‌های دیواری، مجسمه‌ها، تندیسک‌ها و ظروف بزرگ آذین می‌شدند که عمدتاً از مفرغ ساخته بودند. میان یافته‌های این دوره، پیکره‌ای از موجودی گاومانند دیده می‌شود که اندام انسانی و جامه‌ای بلند و نقش‌دار دارد؛ بر زائران نشسته و در دستانش مشربه‌ای لبه‌دار از نقره نگه داشته است.

در میان نذورات و یافته‌ها، تندیسک‌های تقدیمی، انگشترهای آراسته و سنگِ لبه‌تیزکنی با دسته‌ای زرین به شکل سرِ شیر یافت شده که گواه مهارت شگرف فلزکاران در میانه سده دوازدهم پیش از میلاد مسیح است. این پرستشگاه‌ها جایگاه تندیس‌های برنزی و سلاح‌های آیینی با آرایه‌های فراوان بودند.

پس از آن، فرمانروایان محلیِ رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس که با فرهنگ ایرانی درآمیخته بودند، از توانمندی پیشه‌وران عیلامی برای ساخت سلاح، پوشش‌های رزمی، زیورآلات و سازوبرگ اسب با شکل‌هایی خیره‌کننده بهره گرفتند.

از شماری از گورهای باستانی، گنجینه‌هایی به‌دست آمده که به بزرگان چند قبیله در شمال ایران در هزاره نخست پیش از میلاد نسبت داده می‌شود.

در جنوب آذربایجان، محوطه حسنلو مرکز تمدنی بود که شیوه فلزکاری‌اش الهامی از آشور و اورارتو نمی‌پذیرفت.

در آغاز هزاره نخست پیش از میلاد، در لرستان مکتبی درخشان از فلزکاری پدید آمد که چندین سده دوام یافت. آنان با نقش‌پردازی‌های فراوان روی مفرغ، گونه‌ای بیان هنری آفریدند که در دیگر نواحی آسیای غربی نمونه‌ای برای آن یافت نشده است؛ هنری که با تکیه بر میراث عیلام، جانوران را به بن‌مایه‌ای انعطاف‌پذیر بدل کرد و با دگرگون‌سازیِ مداوم، شکل اصلی را به آرایه‌هایی انتزاعی می‌کشاند.

دستاوردهای فلزکاری در ایرانِ هخامنشی

زیورهای نفیس و ساخته‌های فلزیِ ممتازِ عصر هخامنشی را بیشتر در آثاری می‌بینیم که با مهارتی چشمگیر برای شاهان و درباریان ساخته می‌شد. از اشیای شاخص این دوره، جام‌های شاخ‌گون (ریتون) فلزی است که به شکل سر، نیم‌تنه و پنجه‌های پیشین جانوران پدید آمده‌اند. افزون بر آن، پیاله‌ها، کوزه‌ها و آبخوری‌های لبه‌دار نیز کشف شده که دسته‌هایشان به صورت پیکره‌های جانوری ساخته شده است.

در ادوار بعد، همچون سلوکی و اشکانی، و سپس پارتی، بسیاری از آثار زیر تأثیر هنر یونانی و رومی شکل گرفتند.

اوج‌گیری هنر فلز در روزگار ساسانی

در عصر ساسانی، هنرِ فلزکاری رونق فراوان گرفت و آوازه‌اش از مرزهای امپراتوری گذشت. از مشهورترین ساخته‌های زرین، سیمین و مفرغیِ این دوره می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

بشقاب‌های بزرگ گرد، سینی‌های مدور با لبه‌های برگشته و دندانه‌دار، کوزه‌های بیضی با پایه‌های بوقی‌شکل و گلدان‌های گلابی با گردن‌های کشیده و نامتعارف. موضوعات رایجِ بشقاب‌های سیمین نیز شامل شکارهای شاهانه، آیین تاج‌گذاری، بزم‌ها، رقص‌ها و صحنه‌های مذهبی بود.

ادامه مسیر فلزکاری پس از ورود اسلام

میراث ساسانی در دامنه‌های البرز به دست هنرمندان حتی پس از ظهور اسلام دنبال شد. تصویر دختران، پرندگان، گربه‌سانان و جانوران اسطوره‌ای همچنان بن‌مایه‌های محبوب برای آرایش آثار فلزی بود. به‌تدریج، با تکیه بر سنت‌ها و مهارت‌های کهن، صورت‌های نوآورانه‌ای پدید آمد.

در سده‌های نخست اسلامی، الگوی بیشتر ساخته‌های فلزی را بشقاب، دلو، گونه‌های مختلف چراغ، شمعدان‌های چندشاخه، صندلی‌ها و لوازم کوچک آرایشی شکل می‌داد.

در عهد عباسی، برخی آثار فلزی مانند آبخوری‌ها با کیفیتی ممتاز و به هیئت غاز، آهو، خروس و گاو کوهان‌دار در بغداد ساخته می‌شد.

در روزگار سامانیان، جانوران و پرندگان با شیوه‌هایی بدیع ریخته می‌شدند. آثار گران‌بها گاه از مواد ارزان‌تری مانند مس، روی، قلع و سرب ساخته و سپس آراسته می‌شد.

دگرگونی‌های فلزکاری در عصر سلجوقی

در سده‌های دهم و یازدهم میلادی، بخوردان‌های جانورسان در شمال‌شرق ایران محبوبیتی گسترده یافتند. نقش‌مایه‌ها اغلب سواره‌نظام، شکارچیان، بزم‌نوشان، کشتی‌گیران، خنیاگران و نردبازان را در بر می‌گرفت.

منابع قرون میانه از تخصصِ شهرها در رشته‌های خاص یاد می‌کنند؛ به‌طور نمونه:
• در سده دهم میلادی، بخارا به واسطه مفرغ‌کاری و رویگری، و سمرقند به‌سبب قلع‌اندودکاری ممتاز؛
• در سده یازدهم میلادی، بیکند و نواحی شرق به‌خاطر مسگری و بلخ به دلیل نقره‌کاری؛ و
• در سده دوازدهم میلادی، هرات به دلیل افزوده‌های سیمین بر مفرغ.

برنجِ به‌کاررفته در اسطرلاب‌های استادان اصفهانی نیز در داخل و خارج از مرزها آوازه داشت.

گلاب‌پاش‌ها، پیاله‌ها و صراحی‌هایی که در سده‌های یازدهم و دوازدهم ساخته شدند، از زندگی تجملی ثروتمندان خبر می‌دهند. بخشی از دارایی این گروه شامل جوشن‌ها و سلاح‌های طلاکوب و نقره‌نشان، کمربندهای نقره با الحاقه‌های زرکوب و میناکاری، تیرهای نقره، تسبیح‌های دانه‌نقره، جعبه‌های طلسم نقره نیم‌زرکوب، پیاله‌های طلا و نقره، نعلبکی‌ها، آبخوری‌ها، کوزه‌ها، گلدان‌ها، قمقمه‌ها و بشقاب‌ها بود.

در آغاز دوره اسلامی در ایران، همین طبقه ثروتمند حامیِ هنرهای زرین و سیمین به‌شمار می‌آمد.

رویکرد فلزکاران در دوره ایلخانی

در روزگار ایلخانان، فلزکاران از شیوه‌ای بین‌المللی پیروی کردند که در ایران، سوریه و شمال عراق رواج داشت؛ ازاین‌رو بسیاری از تفاوت‌های محلی در قالب روالی هم‌شکل ادغام شد. قالب‌های محدود و ازپیش‌تعریف‌شده، به افت کیفی در شکل‌پردازی انجامید.

حرکت فلزکاری در سده‌های تیموری

حدود سال ۱۳۰۰ میلادی، تیمور سمرقند را پایتخت برگزید و پیشه‌وران و هنرمندان سرزمین‌های زیر فرمان را به آنجا فراخواند. در دوره تیموری، ذوقِ غالبِ سمرقند به گرایش‌های محافظه‌کارانه در آثار فلزی میدان داد و برخی قالب‌های سده سیزدهم بی‌تغییر ماند.

در نتیجه، دیگر کانون‌های هنری مشتریان خود را از دست دادند و مهاجرت به سمرقند را ترجیح دادند. با این حال، در خراسان وضعیتی متفاوت رخ نمود: فلزکاران با تکیه بر مواد ارزان‌تر، آثاری کم‌نظیر آفریدند که حاصل طلاکوبی و نقره‌کوبی بر اجسام برنجی بود.

به‌طور کلی، ایران طی هفت سده—from پیش از اسلام تا آن زمان—مرکز مهم تولید ورق‌های فلزی و زرونشان و سیم‌نشان بر دیگر فلزات باقی ماند.

رونق و ظرافت فلزکاری در دوره صفوی

در عهد صفوی، آثار تجملیِ فراوانی پدید آمد و نیز حجم بزرگی از مفرغ‌های قلع‌آبداده و برنج‌های کنده‌کاری‌شده ساخته شد. بهره‌گیری از فولاد آبدیده به اوج ظرافت رسید و بهترین شمشیرها در ایران ساخته می‌شد. زیورهای بسیاری در آن دوران تولید شد که امروز بخشی از آن‌ها را در خزانه جواهرات تهران می‌توان دید؛ بازدید از این مجموعه تصویری روشن از فلزکاری سده‌های اخیر به‌دست می‌دهد. همچنین موزه‌هایی چون موزه رضا عباسی و موزه ایران باستان برای آشنایی بیشتر با این هنر پیشنهاد می‌شوند.