آسیب به دولتخانه صفوی حافظه تاریخی ایران را زخمی کرد
اصفهان -پژوهشگر معماری صفوی گفت: آسیب به بناهایی مانند چهلستون فقط خسارت به یک ساختمان نیست؛ بلکه بخشی از حافظه تاریخی ایران را زخمی کرد.
خبرگزاری مهر، گروه استانها– کورش دیباج: حملات دو روز گذشته به ساختمان استانداری اصفهان که در قلب بافت تاریخی این شهر قرار دارد، تنها یک رویداد نظامی نبود؛ بلکه به گفته کارشناسان، یکی از حساسترین کانونهای میراث فرهنگی ایران یعنی مجموعه دولتخانه صفوی را نیز در معرض آسیب قرار داد.
این محدوده تاریخی که در همسایگی میدان نقشجهان و در حریم درجه یک کاخموزه چهلستون واقع شده، از مهمترین کانونهای معماری و شهرسازی دوره صفوی به شمار میآید و بخشی از هویت تاریخی اصفهان را در خود جای داده است.
گزارشهای اولیه نشان میدهد که موج انفجار ناشی از این حمله، بخشهایی از چند بنای شاخص این مجموعه از جمله کاخموزه چهلستون، تالار اشرف، تالار تیموری و عمارت رکیبخانه را دچار آسیب کرده است.
بر اساس ارزیابیهای اولیه کارشناسان میراث فرهنگی، در اثر شدت موج انفجار، بخشهایی از تزئینات وابسته به معماری این بناها دچار ریزش شده و برخی از درها و پنجرههای تاریخی نیز آسیب دیدهاند.
در کاخموزه چهلستون، که از مهمترین یادگارهای معماری دوره صفوی و بخشی از میراث جهانی «باغهای ایرانی» در فهرست یونسکو است، گزارشها از آسیب به تزئینات چوبی سقف، فروریختن بخشی از آینهکاریها و تضعیف برخی عناصر سازهای خبر میدهد. همچنین در تالار تیموری، پنجرهها و بخشهایی از سقف آسیب دیده و در عمارت رکیبخانه و تالار اشرف نیز تزئینات معماری و اجزای چوبی در اثر موج انفجار خسارت دیدهاند.
این در حالی است که کاخموزه چهلستون و مجموعه دولتخانه صفوی از جمله بناهایی هستند که نشان «سپر آبی» یونسکو بر آنها نصب شده است؛ نشانی بینالمللی که بر اساس کنوانسیونهای فرهنگی، به معنای ضرورت حفاظت از این آثار در زمان جنگ و درگیریهای نظامی است.
با وجود این، گزارشها نشان میدهد که این مجموعه تاریخی نیز از آسیب در امان نمانده است؛ موضوعی که نگرانی جدی کارشناسان میراث فرهنگی را درباره سرنوشت یکی از مهمترین مراکز تاریخی اصفهان برانگیخته است.
در چنین شرایطی، بررسی اهمیت تاریخی و فرهنگی مجموعه دولتخانه صفوی و بناهای شاخص آن، بیش از پیش ضرورت پیدا میکند. دولتخانه صفوی در واقع قلب سیاسی، تشریفاتی و اداری پایتخت صفویان در اصفهان بود؛ مجموعهای از کاخها، تالارها و عمارتهایی که هر یک کارکرد خاصی در ساختار حکومت صفوی داشتند. برای بررسی تاریخچه، معماری و اهمیت این مجموعه و همچنین پیامدهای آسیب به آن، با لیلا پهلوانزاده، معمار و نویسنده کتاب «دولتخانه صفوی اصفهان» گفتوگویی تفصیلی انجام دادهایم که مشروح آن را در ذیل از نظر میگذرانید.
*با توجه به اتفاقات چند روز گذشته و آسیبهایی که به برخی بناهای دولتخانه صفوی وارد شده است، در ابتدا بفرمایید دولتخانه صفوی چه جایگاهی در تاریخ اصفهان و ایران دارد؟
دولتخانه صفوی در واقع قلب تپنده پایتخت صفویان در اصفهان بود. زمانی که شاه عباس اول در اوایل قرن یازدهم هجری قمری اصفهان را به عنوان پایتخت انتخاب کرد، مجموعهای گسترده از کاخها، باغها، تالارها و فضاهای حکومتی در بخش مرکزی شهر شکل گرفت که به آن «دولتخانه» میگفتند. این مجموعه نه تنها مرکز سیاسی و اداری حکومت صفوی بود، بلکه فضایی برای برگزاری مراسم رسمی، دیدارهای دیپلماتیک، جشنها و آیینهای حکومتی محسوب میشد.
در واقع اگر میدان نقشجهان را به عنوان میدان عمومی و شهری دوره صفوی در نظر بگیریم، دولتخانه صفوی فضای خصوصی و حکومتی همان ساختار شهری بود. در این مجموعه، بناهایی همچون کاخ چهلستون، تالار اشرف، عمارت رکیبخانه، توحیدخانه، تالار تیموری و چندین بنای دیگر قرار داشت که هر کدام بخشی از نظام تشریفاتی و اداری حکومت را شکل میدادند.
از این منظر، دولتخانه صفوی را میتوان یکی از مهمترین نمونههای طراحی مجموعههای حکومتی در تاریخ شهرسازی ایران دانست. این مجموعه ترکیبی از باغ ایرانی، معماری کاخها و فضاهای تشریفاتی بود که در هماهنگی کامل با ساختار شهری اصفهان طراحی شده بود.
*در میان این مجموعه، کاخموزه چهلستون چه جایگاهی دارد و چرا تا این اندازه اهمیت دارد؟
کاخ چهلستون یکی از شاخصترین بناهای معماری دوره صفوی است و اهمیت آن از چند جنبه قابل بررسی است. نخست از نظر معماری؛ این بنا نمونهای درخشان از تلفیق معماری کاخ با الگوی باغ ایرانی است. چهلستون در دل باغی وسیع ساخته شده و ایوان ستوندار آن که انعکاس ستونها در آب استخر مقابل بنا عدد چهل را تداعی میکند، یکی از نمادهای بصری معماری صفوی به شمار میآید.
دومین جنبه اهمیت این بنا، تزئینات هنری آن است. در داخل تالار اصلی کاخ، نقاشیهای دیواری بسیار ارزشمندی وجود دارد که صحنههایی از تاریخ سیاسی و اجتماعی دوره صفوی را به تصویر میکشند. این نقاشیها نه تنها آثار هنری برجستهای هستند، بلکه اسناد تصویری مهمی درباره تاریخ ایران نیز محسوب میشوند.
جنبه سوم، جایگاه این بنا در نظام تشریفات دربار صفوی است. چهلستون در واقع یکی از کاخهای تشریفاتی حکومت بود که برای پذیرایی از سفیران خارجی و برگزاری مراسم رسمی مورد استفاده قرار میگرفت. بنابراین این بنا نماد شکوه سیاسی و فرهنگی ایران در دوره صفوی محسوب میشود.
به همین دلیل نیز کاخ چهلستون در قالب مجموعه «باغهای ایرانی» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است و از منظر جهانی نیز دارای ارزش فرهنگی بسیار بالایی است.
*تالار اشرف و تالار تیموری که در گزارشها از آسیب به آنها نام برده شده، چه جایگاهی در دولتخانه صفوی داشتند؟
تالار اشرف یکی از مهمترین فضاهای تشریفاتی دولتخانه صفوی بود. این بنا از نظر معماری و تزئینات، نمونهای بسیار ظریف از هنر معماری در دوره صفوی محسوب میشود. تالار اشرف احتمالاً محل پذیراییهای رسمی و دیدارهای مهم دربار بوده است و از نظر تزئینات داخلی، به ویژه گچبریها و نقاشیهای دیواری، ارزش بسیار بالایی دارد.
تالار تیموری نیز از جمله بناهایی است که در محدوده دولتخانه صفوی قرار دارد و به دلیل ویژگیهای معماری خود مورد توجه پژوهشگران است. این بنا در طول زمان تغییراتی را تجربه کرده، اما همچنان بخشی از ساختار تاریخی مجموعه دولتخانه به شمار میآید.
در واقع هر یک از این بناها بخشی از یک منظومه معماری و شهری بزرگتر هستند. وقتی درباره دولتخانه صفوی صحبت میکنیم، نباید آن را به صورت تکبنا ببینیم؛ بلکه باید آن را یک مجموعه به هم پیوسته از فضاهای حکومتی و تشریفاتی بدانیم که در کنار هم هویت تاریخی این بخش از اصفهان را شکل دادهاند.
*عمارت رکیبخانه نیز از بناهایی است که گزارشهایی از آسیب به آن منتشر شده است. این بنا چه کارکردی داشته است؟
عمارت رکیبخانه در دوره صفوی فضایی مرتبط با تشکیلات دربار و امور مربوط به اسبها و تشریفات سواری دربار بوده است. در واقع رکیبخانه بخشی از ساختار خدماتی دربار محسوب میشد، اما این به معنای کماهمیت بودن آن نیست.
از نظر معماری، این بنا نیز دارای ارزشهای قابل توجهی است و در دورههای بعدی کاربریهای متفاوتی پیدا کرده است. امروزه این عمارت به عنوان موزه هنرهای تزئینی اصفهان شناخته میشود و مجموعهای از آثار هنری و صنایع دستی در آن نگهداری میشود.
بنابراین آسیب به چنین بنایی فقط آسیب به یک ساختمان تاریخی نیست، بلکه میتواند بر مجموعهای از آثار فرهنگی و هنری نیز تأثیر بگذارد.
*با توجه به اینکه کاخ چهلستون دارای نشان «سپر آبی» یونسکو است، اساساً این نشان چه مفهومی دارد؟
نشان سپر آبی در واقع نمادی بینالمللی برای حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ و درگیریهای نظامی است. این نشان بر اساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه تعریف شده است.
وقتی یک بنای تاریخی یا یک مجموعه فرهنگی این نشان را دریافت میکند، در واقع به طرفهای درگیر در جنگ اعلام میشود که این مکان دارای ارزش فرهنگی جهانی است و نباید مورد هدف قرار گیرد. به بیان دیگر، این بناها باید همانند بیمارستانها یا مراکز امدادی از حملات نظامی مصون باشند.
بنابراین آسیب دیدن چنین بناهایی نه تنها یک خسارت فرهنگی برای یک کشور، بلکه نوعی نقض اصول بینالمللی حفاظت از میراث فرهنگی نیز محسوب میشود.
*به نظر شما آسیب به بناهایی مانند چهلستون یا تالار اشرف چه پیامدی برای میراث فرهنگی ایران دارد؟
آسیب به چنین بناهایی فقط یک خسارت فیزیکی نیست؛ بلکه به معنای آسیب دیدن بخشی از حافظه تاریخی یک ملت است. بناهای تاریخی حامل روایتهای تاریخی، هنری و فرهنگی هستند. هر نقاشی دیواری، هر تزئین معماری و هر عنصر سازهای در این بناها بخشی از تاریخ چندصد ساله ایران را در خود حفظ کرده است.
وقتی این عناصر آسیب میبینند، در واقع بخشی از این روایت تاریخی نیز از بین میرود. حتی اگر بتوان برخی از بخشها را مرمت کرد، باز هم اصل تاریخی اثر ممکن است دچار خدشه شود.
به همین دلیل در حوزه میراث فرهنگی، حفاظت از بناهای تاریخی در زمان جنگ یکی از مهمترین اصول محسوب میشود.
*در پایان، به عنوان پژوهشگر معماری صفوی، اهمیت حفاظت از مجموعه دولتخانه صفوی را چگونه ارزیابی میکنید؟
دولتخانه صفوی یکی از مهمترین مجموعههای تاریخی ایران است که بخش مهمی از هویت شهر اصفهان را شکل میدهد. این مجموعه نه تنها برای ایران، بلکه برای تاریخ معماری و شهرسازی جهان نیز اهمیت دارد.
اصفهان در دوره صفوی یکی از بزرگترین و پیشرفتهترین شهرهای جهان بود و مجموعههایی مانند دولتخانه صفوی نشاندهنده سطح بالای برنامهریزی شهری، معماری و هنر در آن دوره هستند.
به همین دلیل حفاظت از این بناها در واقع حفاظت از بخشی از میراث فرهنگی بشریت است. هرگونه آسیب به این آثار، تنها یک خسارت محلی یا ملی نیست، بلکه ضایعهای برای تاریخ و فرهنگ جهانی محسوب میشود.
